Lâm Đồng

Tổng quan

Lâm Đồng là tỉnh trải dài từ cao nguyên M'Nông ở phía tây, qua cao nguyên Lâm Viên (Lang Biang) và Di Linh, xuống tới bờ biển Nam Trung Bộ và đảo Phú Quý ngoài khơi; phía tây giáp Campuchia. Tỉnh hiện nay được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 202/2025/QH15, hợp nhất ba tỉnh cũ là Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận; tên Lâm Đồng được giữ lại và trung tâm hành chính đặt tại Đà Lạt.

Vùng đất này gồm những cảnh quan rất khác nhau: thành phố cao nguyên Đà Lạt với rừng thông, biệt thự Pháp, rau và hoa; cao nguyên đất đỏ M'Nông với cà phê, hồ tiêu, bô-xít và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông; và dải bờ biển khô nắng của Bình Thuận cũ — vùng đất cuối cùng của vương quốc Chăm Pa, quê hương của nước mắm Phan Thiết, thanh long và những đồi cát Mũi Né. Người K'Ho, Mạ, Chu Ru, M'Nông trên cao nguyên và người Chăm, Raglai ở miền biển cùng với người Kinh nhiều nguồn gốc tạo nên bức tranh văn hóa nhiều lớp.

Lịch sử

Thời tiền sử và Chăm Pa

Cao nguyên Lâm Viên và Di Linh có nhiều di chỉ đá mới và kim khí. Ở lưu vực sông Đồng Nai, khu di tích Cát Tiên với các đền tháp gạch, linga, yoni bằng đá và vàng cho thấy một trung tâm tôn giáo Ấn Độ giáo phát triển vào khoảng thế kỷ 4–9. Miền ven biển Bình Thuận cũ thuộc tiểu quốc Panduranga của Chăm Pa, nơi còn cụm tháp Po Sah Inư trên đồi Bà Nài ở Phan Thiết và tháp Po Dam ở Tuy Phong.

Bình Thuận trước năm 2025

Panduranga là phần lãnh thổ tồn tại lâu nhất của Chăm Pa. Cuối thế kỷ 17, chúa Nguyễn Phúc Chu sáp nhập vùng này; năm 1697 phủ Bình Thuận được lập, trong khi người Chăm vẫn giữ một khu tự trị (trấn Thuận Thành) cho tới thời Minh Mạng. Tỉnh Bình Thuận được định hình trong cải cách hành chính năm 1832.

Phan Thiết lớn lên thành một thị xã buôn bán nước mắm và hải sản. Năm 1907, các sĩ phu yêu nước lập trường Dục Thanh trong vườn nhà cụ Nguyễn Thông; năm 1910, thầy giáo Nguyễn Tất Thành — sau này là Hồ Chí Minh — dạy học ở đây trước khi vào Sài Gòn và ra đi tìm đường cứu nước. Thời Pháp còn để lại hải đăng Kê Gà và tháp nước Phan Thiết. Dưới thời Việt Nam Cộng hòa, phía nam được tách thành tỉnh Bình Tuy. Năm 1976, Bình Thuận, Bình Tuy và Ninh Thuận hợp thành tỉnh Thuận Hải, tỉnh lỵ Phan Thiết; cuối năm 1991 Thuận Hải tách thành Bình Thuận và Ninh Thuận.

Lâm Đồng trước năm 2025

Cao nguyên là địa bàn lâu đời của người K'Ho (với các nhóm Lạch, Srê, Chil, Nốp), Mạ và Chu Ru. Năm 1893, bác sĩ Alexandre Yersin thám hiểm và tới cao nguyên Lang Biang; Toàn quyền Paul Doumer sau đó quyết định lập một trạm nghỉ dưỡng trên cao nguyên. Năm 1899 tỉnh Đồng Nai Thượng được thành lập. Đầu thế kỷ 20 người Pháp xây dựng Đà Lạt thành thành phố nghỉ dưỡng, với quy hoạch của kiến trúc sư Ernest Hébrard (1923), biệt thự, trường Lycée Yersin, ga Đà Lạt, Viện Pasteur và tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt hoàn thành đầu thập niên 1930. Vua Bảo Đại có các dinh thự ở đây, và sau năm 1945 Đà Lạt là thủ phủ của "Hoàng triều cương thổ".

Năm 1958, chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập hai tỉnh Lâm Đồng (tỉnh lỵ Bảo Lộc) và Tuyên Đức (tỉnh lỵ Đà Lạt). Đà Lạt được giải phóng ngày 3/4/1975. Năm 1976, Lâm Đồng, Tuyên Đức và thành phố Đà Lạt hợp thành tỉnh Lâm Đồng, tỉnh lỵ Đà Lạt. Năm 2015, vùng Lang Biang được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới, và năm 2023 Đà Lạt gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực âm nhạc.

Đắk Nông trước năm 2025

Cao nguyên M'Nông là quê hương của người M'Nông và Mạ. Từ năm 1912, người M'Nông dưới sự lãnh đạo của N'Trang Lơng khởi nghĩa chống Pháp; năm 1914 họ giết nhà thám hiểm Pháp Henri Maitre, và cuộc kháng chiến kéo dài đến khi N'Trang Lơng hy sinh năm 1935. Trong chiến tranh, vùng này là một đoạn của đường Trường Sơn ở Nam Tây Nguyên; đầu tháng 3/1975, trận Đức Lập nằm trong những đòn mở đầu Chiến dịch Tây Nguyên.

Đắk Nông là một phần của tỉnh Đắk Lắk cho đến khi Quốc hội tách ra thành tỉnh riêng, có hiệu lực từ ngày 1/1/2004, tỉnh lỵ Gia Nghĩa. Năm 2020, Công viên địa chất Đắk Nông được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu.

Sáp nhập năm 2025

Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận hợp thành tỉnh Lâm Đồng, trung tâm hành chính đặt tại Đà Lạt. Cấp huyện được bãi bỏ; chính quyền địa phương còn hai cấp là tỉnh và xã, phường, đặc khu — trong đó Phú Quý trở thành đặc khu. Biển số xe 49 (Lâm Đồng cũ), 48 (Đắk Nông cũ) và 86 (Bình Thuận cũ) đều thuộc tỉnh mới.

Địa lý

Lâm Đồng hiện nay giáp Đắk Lắk ở phía bắc, Khánh Hòa ở phía đông, Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh ở phía nam và tây nam, Campuchia ở phía tây và biển Đông ở phía đông nam. Địa hình gồm nhiều bậc: cao nguyên M'Nông ở phía tây, cao nguyên Lâm Viên với đỉnh Bidoup và núi Lang Biang, cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc, rồi các sườn núi đổ xuống đồng bằng và cồn cát ven biển của Bình Thuận cũ. Ngoài khơi là đảo Phú Quý, hình thành từ hoạt động núi lửa.

Sông Đồng Nai bắt nguồn từ cao nguyên Lâm Viên; các sông Đa Nhim, La Ngà, Krông Nô và Sêrêpôk cũng chảy qua tỉnh. Ven biển có các sông ngắn như sông Cái (Phan Thiết), sông Lũy, sông Lòng Sông, sông Dinh. Nhiều hồ tự nhiên và hồ chứa: hồ Xuân Hương, Tuyền Lâm, Đa Nhim, Tà Đùng, Hàm Thuận – Đa Mi.

Khí hậu phân hóa theo độ cao: Đà Lạt mát mẻ quanh năm, mang tính cận ôn đới; cao nguyên M'Nông và Di Linh có mùa mưa dài; ven biển Bình Thuận cũ thuộc vùng khô hạn của Nam Trung Bộ, nắng gió nhiều. Các khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, một phần Vườn quốc gia Cát Tiên, Vườn quốc gia Tà Đùng, khu bảo tồn Nam Nung, Tà Kóu, Núi Ông và khu bảo tồn biển Hòn Cau. Thiên tai gồm sạt lở đất và lũ quét trên cao nguyên, hạn hán, sa mạc hóa và xâm thực bờ biển ở miền biển.

Con người

Người Kinh đông nhất, nhiều nguồn gốc: người Huế, Quảng và Bắc Bộ lên Đà Lạt từ thời Pháp; người Công giáo miền Bắc di cư năm 1954 lập nhiều xứ đạo quanh Đức Trọng và Bảo Lộc; người từ khắp nơi vào các vùng kinh tế mới sau năm 1975. Dân tộc bản địa gồm K'Ho, Mạ, Chu Ru, M'Nông trên cao nguyên, Chăm và Raglai ở Bình Thuận cũ; ngoài ra có người Hoa ở Phan Thiết và người Tày, Nùng, Dao, H'Mông từ miền Bắc vào lập nghiệp ở Đắk Nông cũ.

Người K'Ho, Mạ, M'Nông nói tiếng Môn – Khmer; người Chu Ru, Chăm, Raglai nói tiếng Nam Đảo. Tiếng Việt ở Đà Lạt nhẹ nhàng, chịu ảnh hưởng giọng Huế; ở Bình Thuận cũ mang giọng Nam Trung Bộ pha Nam Bộ.

Tôn giáo đa dạng. Người K'Ho, Mạ, M'Nông thờ các Yang; nhiều người theo Công giáo và Tin Lành. Người Chăm Bình Thuận chia thành Chăm Bàlamôn (Ahier) và Chăm Bani (Awal); có một bộ phận theo Hồi giáo. Ngư dân ven biển thờ Cá Ông, Đà Lạt có nhiều nhà thờ, tu viện và chùa, thiền viện.

Người Đà Lạt thường được mô tả là hiền hòa, nhỏ nhẹ, thanh lịch, quen nếp sống chậm của thành phố cao nguyên. Đồng bào bản địa thường được nói tới với tính cộng đồng, sự gắn bó với rừng và buôn làng; người miền biển Bình Thuận được biết đến với sự cần cù, chịu thương chịu khó của nghề biển và nghề làm mắm.

Văn hóa

Lâm Đồng và Đắk Nông cũ thuộc Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận năm 2005. Người M'Nông có sử thi Ot N'rong; người K'Ho có truyền thuyết K'Lang và H'Biang gắn với tên núi Lang Biang. Ở Bình Thuận cũ, nghệ thuật làm gốm của người Chăm — trong đó có làng gốm Bình Đức — được UNESCO ghi danh năm 2022 vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Lễ hội lớn có Festival Hoa Đà Lạt, lễ hội Katê của người Chăm tại tháp Po Sah Inư, lễ hội Nghinh Ông của ngư dân Phan Thiết, lễ hội Dinh Thầy Thím ở La Gi, lễ mừng lúa mới và lễ đâm trâu của đồng bào cao nguyên.

Nghề truyền thống gồm dệt thổ cẩm K'Ho ở làng Lát, gốm Chu Ru, gốm và dệt thổ cẩm Chăm, nước mắm Phan Thiết, trồng hoa ở các làng hoa Đà Lạt (như làng hoa Vạn Thành, Thái Phiên), làm chè ở Bảo Lộc. Kiến trúc nổi bật là các biệt thự Pháp ở Đà Lạt, nhà ga Đà Lạt, nhà thờ Chánh tòa (nhà thờ Con Gà), nhà thờ Domaine de Marie, các dinh Bảo Đại, cùng tháp Chăm và đình làng ven biển.

Ẩm thực có bánh căn, bánh tráng nướng, lẩu gà lá é, sữa đậu nành, atisô, dâu tây, mứt và rượu vang Đà Lạt; trà Bảo Lộc, cà phê Cầu Đất; canh thụt, cơm lam, cà đắng của đồng bào cao nguyên; lẩu thả, gỏi cá mai, bánh rế, thanh long, mực một nắng và các món hải sản ở miền biển.

Nhân vật tiêu biểu

Bình Thuận cũ

• Nguyễn Thông (1827–1884) — Nhà thơ, nhà giáo định cư ở Phan Thiết; trường Dục Thanh được lập trong khu vườn của ông.
• Hồ Chí Minh (1890–1969) — Dạy học tại trường Dục Thanh, Phan Thiết năm 1910.
• Hàn Mặc Tử (1912–1940) — Nhà thơ từng sống và làm việc ở Phan Thiết.
• Mộng Cầm — Người Phan Thiết, gắn với cuộc đời và thơ Hàn Mặc Tử.

Lâm Đồng cũ

• Alexandre Yersin (1863–1943) — Bác sĩ, nhà khoa học người Pháp gốc Thụy Sĩ, người đầu tiên đề xuất lập Đà Lạt trên cao nguyên Lang Biang.
• Paul Doumer (1857–1932) — Toàn quyền Đông Dương, người quyết định xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên cao nguyên.
• Ernest Hébrard (1875–1933) — Kiến trúc sư lập quy hoạch Đà Lạt năm 1923.
• Bảo Đại (1913–1997) — Hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn, có các dinh thự ở Đà Lạt.
• Nam Phương Hoàng hậu (1914–1963) — Hoàng hậu của Bảo Đại, sống nhiều năm ở Đà Lạt.
• Lê Uyên Phương (1941–1999) — Nhạc sĩ sinh ở Đà Lạt.

Đắk Nông cũ

• N'Trang Lơng (?–1935) — Thủ lĩnh người M'Nông lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp hơn hai mươi năm trên cao nguyên M'Nông.

Kinh tế

Lâm Đồng cũ là vùng rau, hoa và nông nghiệp công nghệ cao lớn của Việt Nam, cùng chè, cà phê Robusta ở Di Linh, Bảo Lâm và cà phê Arabica Cầu Đất, dâu tằm và tơ lụa Bảo Lộc. Đắk Nông cũ trồng cà phê, hồ tiêu, cao su, điều. Hai vùng có trữ lượng bô-xít lớn, với các nhà máy alumin Tân Rai và Nhân Cơ. Thủy điện gồm Đa Nhim, Đại Ninh, Đồng Nai 3 và 4, Buôn Tua Srah, Hàm Thuận – Đa Mi.

Bình Thuận cũ là thủ phủ thanh long với chỉ dẫn địa lý thanh long Bình Thuận, nơi sản xuất nước mắm Phan Thiết có chỉ dẫn địa lý, đánh bắt hải sản, khai thác cát titan, cùng các dự án điện gió, điện mặt trời và Trung tâm điện lực Vĩnh Tân. Du lịch là ngành quan trọng ở Đà Lạt và Mũi Né – Phan Thiết.

Giao thông gồm sân bay Liên Khương, đường sắt Bắc – Nam qua Bình Thuận cũ, tuyến đường sắt du lịch Đà Lạt – Trại Mát, quốc lộ 1, các tuyến cao tốc Dầu Giây – Phan Thiết và Vĩnh Hảo – Phan Thiết, quốc lộ 20 nối Đà Lạt với Đồng Nai, quốc lộ 27 lên Buôn Ma Thuột và xuống Phan Rang, quốc lộ 28 nối Gia Nghĩa – Di Linh – Phan Thiết và quốc lộ 14 qua Đắk Nông cũ.

Du lịch

• Hồ Xuân Hương và trung tâm Đà Lạt — Hồ giữa thành phố, chợ Đà Lạt và những con dốc biệt thự.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Ga Đà Lạt — Nhà ga kiểu Art Déco, điểm đầu tuyến tàu du lịch đi Trại Mát.2Nằm ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Dinh Bảo Đại — Các dinh thự của vị hoàng đế cuối cùng.
• Nhà thờ Con Gà và nhà thờ Domaine de Marie — Hai nhà thờ thời Pháp tiêu biểu.3Nằm ở Phường Cam Ly - Đà Lạt
• Thiền viện Trúc Lâm và hồ Tuyền Lâm — Thiền viện trên đồi Phụng Hoàng nhìn xuống hồ.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Núi Lang Biang — Ngọn núi gắn với truyền thuyết K'Lang – H'Biang, nhìn bao quát cao nguyên.5Nằm ở Phường Lang Biang - Đà Lạt
• Thác Datanla, Pongour, Đambri — Những thác nước trên cao nguyên Lâm Viên và Bảo Lộc.6Nằm ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Đồi chè Cầu Đất — Đồi chè và cà phê có từ thời Pháp.
• Khu di tích Cát Tiên — Phế tích đền tháp cổ bên sông Đồng Nai.7Nằm ở Xã Cát Tiên
• Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông — Nổi bật với hệ thống hang động núi lửa Krông Nô.
• Hồ Tà Đùng — Hồ thủy điện với nhiều đảo nhỏ giữa rừng.
• Thác Dray Sáp – Gia Long — Cụm thác trên sông Sêrêpôk.8Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Lạc Dương
• Mũi Né, Bàu Trắng và đồi cát — Đồi cát vàng, cát trắng và hồ nước ngọt giữa cát.9Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Mũi Né
• Tháp Po Sah Inư — Cụm tháp Chăm trên đồi Bà Nài, Phan Thiết.10Nằm ở Phường Phú Thuỷ
• Trường Dục Thanh — Ngôi trường nơi Nguyễn Tất Thành dạy học năm 1910.11Nằm ở Phường Phan Thiết
• Hải đăng Kê Gà — Ngọn hải đăng cổ thời Pháp trên mũi đá ven biển.12Nằm ở Xã Tân Thành
• Núi Tà Cú — Núi có chùa và tượng Phật nằm lớn.13Nằm ở Xã Hàm Thuận Nam
• Đảo Phú Quý — Đảo núi lửa ngoài khơi, nay là đặc khu.14Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Đặc khu Phú Quý