Đồng Nai

Tổng quan

Tỉnh Đồng Nai nằm ở phía đông bắc Thành phố Hồ Chí Minh, trải từ vùng đồng bằng và đồi thấp ven sông Đồng Nai lên tới cao nguyên đất đỏ bazan giáp Tây Nguyên và biên giới Campuchia. Đây là một trong những trung tâm công nghiệp lâu đời nhất cả nước, nơi có khu công nghiệp đầu tiên của Việt Nam và cảng hàng không quốc tế Long Thành; đồng thời là vùng cao su, điều, tiêu và cây ăn trái lớn, với những cánh rừng của Vườn quốc gia Cát Tiên và Bù Gia Mập.

Tỉnh hiện nay được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 202/2025/QH15, trên cơ sở hợp nhất tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước. Tên Đồng Nai và trung tâm hành chính tại Biên Hòa được giữ lại. Cái tên Đồng Nai vốn từng chỉ cả vùng đất phương Nam thuở mới khai phá, như câu ca dao quen thuộc: "Đồng Nai gạo trắng nước trong, ai đi đến đó thì không muốn về."

Lịch sử

Thời tiền sử và cổ đại

Lưu vực sông Đồng Nai là địa bàn của văn hóa Đồng Nai thời đại kim khí, với nhiều di chỉ cư trú, mộ táng và xưởng chế tác. Đàn đá Bình Đa tìm được ở Biên Hòa là một trong những nhạc cụ cổ nhất Đông Nam Á. Mộ cự thạch Hàng Gòn ở vùng Long Khánh là công trình mộ đá lớn hiếm thấy ở Việt Nam. Ở thượng nguồn, di chỉ khảo cổ Cát Tiên với các nền đền tháp gạch, linga – yoni là dấu tích của một trung tâm tôn giáo cổ có liên hệ với không gian văn hóa Óc Eo – Phù Nam. Trên cao nguyên Bình Phước, các thành đất hình tròn ở vùng Lộc Ninh là dạng di tích tiền sử đặc biệt của khu vực.

Trong nhiều thế kỷ, vùng đồi rừng này là địa bàn của các tộc người bản địa như Mạ, S'tiêng, Chơ Ro, M'Nông, nằm ở rìa ảnh hưởng của Phù Nam rồi Chân Lạp.

Trấn Biên – Biên Hòa

Năm 1679, nhóm di thần nhà Minh do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu được chúa Nguyễn cho vào khai khẩn vùng Bàn Lân, lập nên Cù lao Phố — thương cảng sầm uất đầu tiên của Nam Bộ. Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược, lập phủ Gia Định với dinh Trấn Biên — tiền thân của Biên Hòa. Năm 1715, Văn miếu Trấn Biên được dựng, là văn miếu đầu tiên ở phương Nam.

Cù lao Phố bị tàn phá trong chiến tranh giữa Tây Sơn và chúa Nguyễn những năm 1770; nhiều thương nhân người Hoa chuyển về lập nghiệp ở vùng Chợ Lớn. Dưới triều Nguyễn, Trấn Biên đổi thành trấn rồi tỉnh Biên Hòa, một trong sáu tỉnh Nam Kỳ. Biên Hòa cũng là quê hương của Trịnh Hoài Đức, tác giả Gia Định thành thông chí.

Thời Pháp thuộc

Pháp chiếm Biên Hòa cuối năm 1861. Đầu thế kỷ 20, các đồn điền cao su của Pháp mở rộng khắp vùng đất đỏ từ Biên Hòa lên Thủ Dầu Một và vùng Bình Long, Phước Long. Tháng 2/1930, công nhân đồn điền Phú Riềng dưới sự lãnh đạo của chi bộ cộng sản bãi công, sự kiện được gọi là "Phú Riềng Đỏ". Năm 1903, người Pháp mở Trường Mỹ nghệ Biên Hòa, nơi hình thành dòng gốm Biên Hòa men xanh đồng trổ nổi tiếng khắp Đông Dương.

Hai cuộc kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, vùng rừng phía bắc Biên Hòa trở thành Chiến khu Đ, gắn với tên tuổi nhà thơ – chỉ huy Huỳnh Văn Nghệ. Trong kháng chiến chống Mỹ, Biên Hòa là căn cứ không quân và hậu cứ lớn; vùng Long Khánh, Bình Long, Phước Long là chiến trường ác liệt.

Trên đất Bình Phước cũ: năm 1965 diễn ra trận Đồng Xoài; sóc Bom Bo của người S'tiêng nổi tiếng với những đêm giã gạo nuôi quân, đi vào bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo; năm 1972, Lộc Ninh được giải phóng và trở thành thủ phủ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, còn thị xã An Lộc chịu cuộc vây hãm kéo dài nhiều tháng. Ngày 6/1/1975, Phước Long là tỉnh đầu tiên ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn. Tháng 4/1975, trận Xuân Lộc ở Long Khánh là trận đánh lớn cuối cùng trước khi quân giải phóng tiến vào Sài Gòn.

Từ 1975 đến 2025

Năm 1976, tỉnh Đồng Nai được lập từ Biên Hòa, Long Khánh và Phước Tuy, tỉnh lỵ Biên Hòa; cùng năm, Bình Dương, Bình Long và Phước Long hợp thành tỉnh Sông Bé. Năm 1979, Vũng Tàu và Côn Đảo tách ra thành đặc khu; năm 1991, các huyện phía nam của Đồng Nai chuyển sang tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu mới. Từ ngày 1/1/1997, tỉnh Sông Bé được chia lại, phần phía bắc thành tỉnh Bình Phước, tỉnh lỵ Đồng Xoài.

• Đồng Nai (trước 2025) trở thành một trong những tỉnh công nghiệp hàng đầu, đồng thời là nơi xây dựng sân bay Long Thành.
• Bình Phước (trước 2025) là vùng cao su, điều, tiêu lớn, với cửa khẩu Hoa Lư sang Campuchia.

Hợp nhất năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, từ ngày 1/7/2025 hai tỉnh Đồng Nai và Bình Phước hợp nhất thành tỉnh Đồng Nai, trung tâm hành chính đặt tại Biên Hòa. Cấp huyện bị bãi bỏ; chính quyền địa phương còn hai cấp là tỉnh và xã, phường. Nhiều địa danh cũ như Đồng Xoài, Long Khánh, Bình Long, Phước Long vẫn còn trong tên gọi các xã, phường của tỉnh mới; biển số xe 39, 60 (Đồng Nai cũ) và 93 (Bình Phước cũ) vẫn được dùng.

Địa lý

Tỉnh Đồng Nai mới giáp Vương quốc Campuchia ở phía bắc và tây bắc, tỉnh Lâm Đồng ở phía bắc, đông bắc và đông, Thành phố Hồ Chí Minh ở phía tây nam và nam, tỉnh Tây Ninh ở phía tây. Địa hình thấp dần từ bắc xuống nam: phía bắc là cao nguyên bazan Bình Phước, chuyển tiếp với Tây Nguyên; giữa là vùng đồi lượn sóng đất đỏ, đất xám; phía nam là đồng bằng ven sông Đồng Nai.

Vài ngọn núi đơn độc nổi lên giữa vùng đồi: núi Bà Rá ở Phước Long và núi Chứa Chan ở Xuân Lộc, thường được coi là cao thứ nhì Nam Bộ sau núi Bà Đen. Ở Định Quán có những khối đá chồng tự nhiên như Đá Ba Chồng.

Sông Đồng Nai, con sông nội địa lớn nhất miền Đông Nam Bộ, chảy qua Biên Hòa; các phụ lưu chính là sông La Ngà và sông Bé. Trên các dòng sông này có nhiều hồ thủy điện, thủy lợi: Trị An, Thác Mơ, Cần Đơn, Srok Phu Miêng. Tỉnh không có bờ biển, nhưng vùng Nhơn Trạch nằm bên các sông lớn dẫn ra cửa biển.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, nóng quanh năm, mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Hầu như không có bão; thiên tai chủ yếu là hạn hán mùa khô, cháy rừng, và ngập úng cục bộ ở đô thị khi mưa lớn.

Các khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Cát Tiên — nằm trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới Đồng Nai của UNESCO, có vùng đất ngập nước Bàu Sấu là khu Ramsar —, Khu bảo tồn thiên nhiên – văn hóa Đồng Nai quanh hồ Trị An, và Vườn quốc gia Bù Gia Mập giáp biên giới.

Con người

Cư dân đa số là người Kinh. Người Hoa có mặt từ thời Cù lao Phố; người Nùng, Tày đến từ miền Bắc qua nhiều đợt di cư. Các dân tộc bản địa gồm S'tiêng — đông nhất ở Bình Phước cũ —, M'Nông, Chơ Ro, Mạ; người Khmer sống ở các vùng giáp biên giới như Lộc Ninh, Bù Đốp.

Giọng nói chủ yếu là phương ngữ Nam Bộ, nhưng xen nhiều giọng Bắc, giọng Trung do các đợt di cư. Năm 1954, nhiều giáo dân miền Bắc vào lập các xứ đạo dọc quốc lộ 1 như Hố Nai, Gia Kiệm, khiến Công giáo trở thành tôn giáo có ảnh hưởng lớn; Phật giáo, Cao Đài, Tin Lành và tín ngưỡng thờ Quan Công, Thiên Hậu của người Hoa cùng tồn tại. Sau 1975, các vùng kinh tế mới ở Bình Phước đón nhiều người từ miền Bắc, miền Trung; gần đây, lao động từ khắp cả nước đến làm việc ở các khu công nghiệp Biên Hòa, Trảng Bom, Nhơn Trạch.

Người Đồng Nai thường được mô tả là hào sảng, phóng khoáng, mến khách theo nếp người miền Đông, dễ đón nhận người mới đến — một vùng "đất lành chim đậu" theo cách nói dân gian. Người S'tiêng ở Bình Phước gắn với hình ảnh cần cù, gắn bó với rừng và kiên trung trong chiến tranh, như câu chuyện sóc Bom Bo.

Văn hóa

Di sản kiến trúc tập trung ở Biên Hòa: Văn miếu Trấn Biên được phục dựng trên nền văn miếu xưa, Thất Phủ cổ miếu (chùa Ông) ở Cù lao Phố do người Hoa dựng từ cuối thế kỷ 17, đình Tân Lân và nhiều chùa cổ. Lễ hội chùa Ông vào dịp rằm tháng Giêng là sinh hoạt văn hóa lớn của cộng đồng người Hoa và người Việt Biên Hòa.

Các dân tộc S'tiêng, M'Nông, Chơ Ro, Mạ giữ cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, rượu cần và các lễ cúng mùa màng. Gốm Biên Hòa với men xanh đồng trổ và kỹ thuật chạm lộng là dòng gốm mỹ nghệ có bản sắc riêng của miền Nam. Nghề đá Bửu Long từng nổi tiếng với các sản phẩm chạm khắc đá.

Ẩm thực có bưởi Tân Triều, chôm chôm và sầu riêng Long Khánh, gỏi cá Biên Hòa; phía Bình Phước có hạt điều — sản phẩm có chỉ dẫn địa lý —, hạt tiêu và món canh thụt của người S'tiêng nấu trong ống tre.

Nhân vật tiêu biểu

Thời phong kiến

• Trần Thượng Xuyên — tướng nhà Minh, dẫn nhóm di dân người Hoa lập nên thương cảng Cù lao Phố năm 1679.
• Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700) — thống suất của chúa Nguyễn, lập phủ Gia Định và dinh Trấn Biên năm 1698; được thờ ở Cù lao Phố.
• Trịnh Hoài Đức (1765–1825) — nhà thơ, nhà sử học, đại thần nhà Nguyễn, người Biên Hòa, tác giả Gia Định thành thông chí.

Cận – hiện đại

• Trần Tử Bình (1907–1967) — một trong những người lãnh đạo cuộc bãi công Phú Riềng Đỏ năm 1930, sau là tướng lĩnh và nhà ngoại giao.
• Huỳnh Văn Nghệ (1914–1977) — nhà thơ, người chỉ huy lực lượng vũ trang ở Biên Hòa và Chiến khu Đ trong kháng chiến chống Pháp.
• Nguyễn Hữu Thọ (1910–1996) — Chủ tịch Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, có thời gian làm việc tại vùng giải phóng Lộc Ninh.
• Huỳnh Tấn Phát (1913–1989) — Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, chính quyền đặt thủ phủ ở Lộc Ninh từ năm 1972.
• Xuân Hồng — nhạc sĩ, tác giả bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo về người S'tiêng ở Bình Phước.

Kinh tế

Đồng Nai là một trong những trung tâm công nghiệp lớn và lâu đời nhất Việt Nam. Khu công nghiệp Biên Hòa 1, thành lập năm 1963, là khu công nghiệp đầu tiên của cả nước; nay tỉnh có nhiều khu công nghiệp ở Biên Hòa, Trảng Bom, Long Thành, Nhơn Trạch, cùng các khu mới ở Chơn Thành, Đồng Xoài phía Bình Phước cũ. Các ngành chính gồm điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, chế biến gỗ và thực phẩm.

Cảng hàng không quốc tế Long Thành, khởi công năm 2021, được quy hoạch là sân bay lớn nhất cả nước. Hệ thống cảng trên sông Đồng Nai và sông Thị Vải phục vụ các khu công nghiệp. Các trục giao thông chính gồm quốc lộ 1, quốc lộ 20 lên Đà Lạt, quốc lộ 51 xuống Vũng Tàu, quốc lộ 13 và 14 qua Bình Phước, cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giây và tuyến đường sắt Bắc – Nam.

Nông nghiệp có thế mạnh về cao su, điều, tiêu, cà phê, cây ăn trái và chăn nuôi quy mô lớn. Phía Bình Phước cũ là vùng cao su và điều lớn của cả nước. Cửa khẩu quốc tế Hoa Lư ở Lộc Ninh là cửa ngõ thương mại sang Campuchia.

Du lịch

• Vườn quốc gia Cát Tiên — rừng nhiệt đới, vùng đất ngập nước Bàu Sấu và di chỉ khảo cổ Cát Tiên.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Phú Lý
• Văn miếu Trấn Biên — văn miếu đầu tiên ở phương Nam, phục dựng trên nền cũ.2Nằm ở Phường Trấn Biên
• Cù lao Phố — thương cảng xưa với chùa Ông, đình Tân Lân và đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Trấn Biên
• Hồ Trị An — hồ thủy điện rộng lớn với nhiều đảo nhỏ.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Thống Nhất
• Núi Chứa Chan — núi cao ở Xuân Lộc, có chùa trong hang đá.5Nằm ở Phường Xuân Lộc
• Mộ cự thạch Hàng Gòn — mộ đá cổ thời tiền sử ở Long Khánh.
• Đá Ba Chồng — khối đá tự nhiên xếp chồng ở Định Quán.
• Chiến khu Đ — căn cứ kháng chiến trong rừng phía bắc Biên Hòa.
• Vườn quốc gia Bù Gia Mập — rừng nguyên sinh giáp biên giới Campuchia.6Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Bù Gia Mập
• Núi Bà Rá và hồ Thác Mơ — cảnh quan núi – hồ ở Phước Long.7Nằm ở Phường Phước Long
• Sóc Bom Bo — khu bảo tồn văn hóa S'tiêng.8Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Bom Bo
• Khu di tích Phú Riềng Đỏ — nơi diễn ra cuộc bãi công năm 1930.
• Căn cứ Tà Thiết và Lộc Ninh — dấu tích chiến tranh ở vùng biên giới.9Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Lộc Tấn