Đắk Nông

Tổng quan

Đắk Nông (2004–2025) là tỉnh ở Nam Tây Nguyên, nằm trên cao nguyên M'Nông, phía tây giáp Campuchia; tỉnh lỵ là thành phố Gia Nghĩa. Tỉnh được tách ra từ Đắk Lắk và hoạt động từ ngày 1/1/2004.

Đắk Nông là quê hương của người M'Nông và Mạ, nổi tiếng với cuộc khởi nghĩa của N'Trang Lơng chống Pháp, với sử thi Ot N'rong, với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông và hệ thống hang động núi lửa Krông Nô, với các thác nước trên sông Sêrêpôk, và với trữ lượng bô-xít lớn.

Lịch sử

Cao nguyên M'Nông trước thế kỷ 20

Cao nguyên M'Nông có nhiều di chỉ thời tiền sử, trong đó có các di chỉ khảo cổ ở vùng hang động núi lửa Krông Nô. Người M'Nông — với nhiều nhóm như M'Nông Gar, M'Nông Nông, M'Nông Prâng, M'Nông Preh — và người Mạ sinh sống lâu đời trong các bon (làng) tự quản, làm rẫy, săn bắt và thuần dưỡng voi.

Khởi nghĩa N'Trang Lơng

Đầu thế kỷ 20, người Pháp tìm cách kiểm soát cao nguyên. Từ năm 1912, N'Trang Lơng lãnh đạo người M'Nông khởi nghĩa, đánh phá các đồn bốt Pháp. Năm 1914, nghĩa quân giết nhà thám hiểm, quan chức Pháp Henri Maitre, người được giao bình định vùng này. Cuộc kháng chiến kéo dài hơn hai mươi năm, cho tới khi N'Trang Lơng hy sinh năm 1935.

Các cuộc chiến tranh

Dưới thời Việt Nam Cộng hòa, vùng này từng là tỉnh Quảng Đức, tỉnh lỵ Gia Nghĩa. Trong chiến tranh, cao nguyên M'Nông là một đoạn của đường Trường Sơn nối Tây Nguyên với miền Đông Nam Bộ. Đầu tháng 3/1975, trận Đức Lập là một trong những đòn mở đầu của Chiến dịch Tây Nguyên, cô lập Buôn Ma Thuột từ phía tây nam.

Từ năm 1976 đến 2004

Năm 1976, vùng này được nhập vào tỉnh Đắk Lắk. Sau năm 1975, nhiều đợt di dân từ đồng bằng và miền núi phía Bắc lên khai hoang, trồng cà phê, hồ tiêu. Cuối năm 2003, Quốc hội ra nghị quyết chia tỉnh Đắk Lắk, lập tỉnh Đắk Nông, có hiệu lực từ ngày 1/1/2004, tỉnh lỵ Gia Nghĩa. Năm 2020, Công viên địa chất Đắk Nông được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), Đắk Nông hợp nhất với Lâm Đồng và Bình Thuận thành tỉnh mới mang tên Lâm Đồng, trung tâm hành chính đặt tại Đà Lạt. Sau hai mươi mốt năm tồn tại, tên Đắk Nông không còn là tên tỉnh, và Gia Nghĩa không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ và các đơn vị cấp xã được sắp xếp lại.

Bản sắc của vùng đất vẫn còn: biển số xe 48 tiếp tục được dùng, tên Gia Nghĩa vẫn hiện diện trong địa danh, và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông vẫn mang tên vùng đất này.

Địa lý

Đắk Nông cũ giáp Đắk Lắk ở phía bắc và đông bắc, Lâm Đồng ở phía đông và đông nam, Bình Phước ở phía tây nam và Campuchia ở phía tây. Địa hình là cao nguyên M'Nông đất đỏ bazan xen các khối núi như Nâm Nung, cùng vùng trũng ven sông Krông Nô.

Sông Sêrêpôk và Krông Nô chảy dọc ranh giới phía bắc, tạo nên các thác Dray Sáp, Gia Long, Trinh Nữ; sông Đồng Nai chảy qua phía đông nam. Hoạt động núi lửa cổ để lại các nón núi lửa và hệ thống hang động dung nham Krông Nô. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, mùa mưa dài. Khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Tà Đùng với hồ Tà Đùng nhiều đảo và khu bảo tồn thiên nhiên Nam Nung. Thiên tai chính là hạn hán mùa khô, sạt lở đất và lũ quét.

Con người

Ngoài người Kinh, Đắk Nông có các dân tộc bản địa M'Nông, Mạ, Ê Đê, cùng nhiều dân tộc từ miền Bắc vào lập nghiệp sau năm 1975 như Tày, Nùng, Dao, H'Mông, Thái, khiến tỉnh có thành phần dân tộc rất đa dạng. Người Kinh đến từ nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung.

Người M'Nông và Mạ nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer. Người M'Nông theo chế độ mẫu hệ. Tín ngưỡng truyền thống thờ các Yang; nhiều người theo Tin Lành và Công giáo.

Đồng bào M'Nông thường được mô tả là gắn bó với bon làng, với rừng và voi, trọng lời hứa và luật tục; người di dân được biết đến với tinh thần khai hoang, chịu thương chịu khó trên vùng đất mới.

Văn hóa

Đắk Nông thuộc Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận năm 2005. Người M'Nông có kho sử thi (Ot N'rong) đồ sộ, được hát kể trong những đêm dài. Các lễ thức gồm lễ cúng lúa, lễ mừng lúa mới, lễ đâm trâu, lễ cúng sức khỏe cho voi.

Nghề truyền thống gồm dệt thổ cẩm, đan lát, làm rượu cần. Ẩm thực có canh thụt (canh nấu trong ống tre), lá bép, cà đắng, cơm lam, gà nướng và rượu cần.

Nhân vật tiêu biểu

• N'Trang Lơng (?–1935) — Thủ lĩnh người M'Nông, lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp từ năm 1912 trên cao nguyên M'Nông.
• Henri Maitre (?–1914) — Nhà thám hiểm và quan chức Pháp khảo sát cao nguyên M'Nông, bị nghĩa quân N'Trang Lơng giết năm 1914.

Kinh tế

Đắk Nông cũ là vùng cà phê, hồ tiêu (nổi tiếng ở Đắk Song), cao su, điều, cùng cây ăn quả. Tỉnh có trữ lượng bô-xít lớn, với nhà máy alumin Nhân Cơ ở Đắk R'lấp. Thủy điện gồm Đồng Nai 3, Đồng Nai 4, Buôn Tua Srah, Đắk R'Tih.

Giao thông dựa vào quốc lộ 14 (đường Hồ Chí Minh) nối Buôn Ma Thuột với Bình Phước và Thành phố Hồ Chí Minh, quốc lộ 28 sang Lâm Đồng và Bình Thuận; có các cửa khẩu với Campuchia như Đắk Per và Bu Prăng.

Du lịch

• Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông — Các tuyến tham quan núi lửa, hang động và thác nước.
• Hang động núi lửa Krông Nô — Hệ thống hang dung nham trong lòng cao nguyên.1Nằm ở Xã Nam Đà
• Thác Dray Sáp và Gia Long — Cụm thác trên sông Sêrêpôk.
• Thác Trinh Nữ — Thác nhiều ghềnh đá bazan ở Cư Jút.
• Hồ Tà Đùng — Hồ thủy điện với nhiều đảo nhỏ giữa rừng.
• Thác Liêng Nung — Thác nước gần Gia Nghĩa.
• Khu bảo tồn Nam Nung — Rừng núi trên khối Nâm Nung.
• Hồ Gia Nghĩa — Hồ ở trung tâm Gia Nghĩa.