Lâm Đồng

Tổng quan

Lâm Đồng (trước năm 2025) là tỉnh ở Nam Tây Nguyên, nằm trên cao nguyên Lâm Viên (Lang Biang) và cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc; tỉnh lỵ là thành phố Đà Lạt. Đây là tỉnh duy nhất ở Tây Nguyên không có đường biên giới quốc gia.

Lâm Đồng nổi tiếng với Đà Lạt — thành phố cao nguyên khí hậu mát mẻ, rừng thông, biệt thự Pháp, rau và hoa — cùng chè và tơ lụa Bảo Lộc, cà phê Di Linh và Cầu Đất, các thác nước và hồ thủy điện. Đây là quê hương của người K'Ho, Mạ và Chu Ru. Tỉnh Lâm Đồng trong ranh giới này được lập năm 1976 từ hai tỉnh Lâm Đồng và Tuyên Đức thời Việt Nam Cộng hòa.

Lịch sử

Trước thế kỷ 20

Cao nguyên có nhiều di chỉ đá mới và kim khí. Ở lưu vực sông Đồng Nai, khu di tích Cát Tiên với đền tháp gạch, linga và yoni bằng đá, vàng cho thấy một trung tâm tôn giáo Ấn Độ giáo phát triển vào khoảng thế kỷ 4–9. Người K'Ho (với các nhóm Lạch, Srê, Chil, Nốp), Mạ và Chu Ru sinh sống lâu đời trên cao nguyên, trồng lúa rẫy, lúa nước và giao thương với miền biển.

Yersin và sự ra đời của Đà Lạt

Năm 1893, bác sĩ Alexandre Yersin trong một chuyến thám hiểm đã tới cao nguyên Lang Biang. Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer sau đó quyết định lập một trạm nghỉ dưỡng trên cao nguyên; năm 1899 tỉnh Đồng Nai Thượng được thành lập. Đà Lạt dần thành hình trong những thập niên đầu thế kỷ 20; năm 1923 kiến trúc sư Ernest Hébrard lập quy hoạch cho thành phố.

Người Pháp xây dựng hồ Xuân Hương, hệ thống biệt thự, trường Lycée Yersin, Viện Pasteur Đà Lạt, nhà thờ Chánh tòa, ga Đà Lạt và tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt hoàn thành đầu thập niên 1930. Đồn điền chè ở Cầu Đất và Bảo Lộc, cà phê ở Di Linh được mở ra. Vua Bảo Đại xây các dinh thự ở Đà Lạt; sau năm 1945, Đà Lạt là thủ phủ của "Hoàng triều cương thổ". Cũng thời Pháp, người làng Hà Đông từ miền Bắc vào lập làng hoa Hà Đông, đặt nền cho nghề trồng hoa Đà Lạt.

Thời Việt Nam Cộng hòa và năm 1975

Năm 1954, nhiều người Công giáo miền Bắc di cư lên lập các xứ đạo ở Đức Trọng, Bảo Lộc. Năm 1958, chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập hai tỉnh Lâm Đồng (tỉnh lỵ Bảo Lộc) và Tuyên Đức (tỉnh lỵ Đà Lạt). Đà Lạt là trung tâm giáo dục với Viện Đại học Đà Lạt (lập năm 1957) và các trường quân sự. Đà Lạt được giải phóng ngày 3/4/1975.

Sau năm 1975

Năm 1976, Lâm Đồng, Tuyên Đức và thành phố Đà Lạt hợp thành tỉnh Lâm Đồng, tỉnh lỵ Đà Lạt. Nông nghiệp rau, hoa chuyển dần sang công nghệ cao; khai thác bô-xít và nhà máy alumin Tân Rai ra đời. Năm 2015, vùng Lang Biang được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới; năm 2023, Đà Lạt gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực âm nhạc.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), Lâm Đồng hợp nhất với Đắk Nông và Bình Thuận thành tỉnh mới vẫn mang tên Lâm Đồng, trung tâm hành chính vẫn đặt tại Đà Lạt. Tỉnh mới có cả cao nguyên M'Nông lẫn bờ biển Bình Thuận. Cấp huyện bị bãi bỏ và các đơn vị cấp xã được sắp xếp lại.

Vì tên tỉnh và tỉnh lỵ được giữ, Lâm Đồng cũ là hạt nhân của tỉnh mới. Biển số xe 49 tiếp tục được dùng, và Đà Lạt vẫn là trung tâm hành chính, du lịch của cả vùng.

Địa lý

Lâm Đồng cũ giáp Đắk Lắk ở phía bắc, Khánh Hòa và Ninh Thuận ở phía đông, Bình Thuận và Đồng Nai ở phía nam, Bình Phước và Đắk Nông ở phía tây. Địa hình gồm cao nguyên Lâm Viên cao với đỉnh Bidoup và núi Lang Biang, cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc thấp hơn và vùng đồi núi Đạ Huoai, Cát Tiên ở phía nam.

Sông Đồng Nai bắt nguồn từ cao nguyên Lâm Viên; sông Đa Nhim chảy về phía đông, được ngăn đập làm thủy điện Đa Nhim. Có nhiều hồ: Xuân Hương, Tuyền Lâm, Than Thở, Đan Kia – Suối Vàng. Khí hậu Đà Lạt mát mẻ quanh năm; vùng Bảo Lộc mưa nhiều. Khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà và một phần Vườn quốc gia Cát Tiên. Thiên tai gồm sạt lở đất, lũ quét và sương muối.

Con người

Người Kinh chiếm đa số, đến từ nhiều miền: Huế, Quảng Nam, Bắc Bộ (từ thời Pháp và năm 1954) và khắp nơi sau năm 1975. Dân tộc bản địa gồm K'Ho, Mạ, Chu Ru; ngoài ra có người Tày, Nùng và các dân tộc khác từ miền Bắc. Người K'Ho, Mạ nói tiếng Môn – Khmer, người Chu Ru nói tiếng Nam Đảo.

Đà Lạt có nhiều nhà thờ, tu viện, chùa và thiền viện; người K'Ho có cộng đồng Công giáo và Tin Lành lớn. Tiếng Việt ở Đà Lạt nhẹ nhàng, chịu ảnh hưởng giọng Huế.

Người Đà Lạt thường được mô tả là hiền hòa, nhỏ nhẹ, thanh lịch, quen nếp sống chậm; người trồng rau, hoa ở đây được biết đến với sự cần mẫn, khéo tay.

Văn hóa

Lâm Đồng thuộc Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận năm 2005. Người K'Ho có truyền thuyết K'Lang và H'Biang gắn với tên núi Lang Biang. Festival Hoa Đà Lạt là sự kiện văn hóa lớn của tỉnh.

Nghề truyền thống gồm dệt thổ cẩm K'Ho ở làng Lát, gốm Chu Ru, trồng hoa ở các làng hoa Vạn Thành, Thái Phiên, Hà Đông, làm chè và ươm tơ dệt lụa ở Bảo Lộc. Kiến trúc nổi bật là biệt thự Pháp, ga Đà Lạt, nhà thờ Chánh tòa (nhà thờ Con Gà), nhà thờ Domaine de Marie và các dinh Bảo Đại.

Ẩm thực có bánh căn, bánh tráng nướng, lẩu gà lá é, sữa đậu nành, kem bơ, atisô, dâu tây, mứt, rượu vang Đà Lạt, trà Bảo Lộc và cà phê Cầu Đất.

Nhân vật tiêu biểu

• Alexandre Yersin (1863–1943) — Bác sĩ, nhà khoa học người Pháp gốc Thụy Sĩ, người đầu tiên đề xuất lập Đà Lạt.
• Paul Doumer (1857–1932) — Toàn quyền Đông Dương, người quyết định xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên cao nguyên.
• Ernest Hébrard (1875–1933) — Kiến trúc sư lập quy hoạch Đà Lạt năm 1923.
• Bảo Đại (1913–1997) — Hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn, có các dinh thự ở Đà Lạt.
• Nam Phương Hoàng hậu (1914–1963) — Hoàng hậu của Bảo Đại, sống nhiều năm ở Đà Lạt.
• Lê Uyên Phương (1941–1999) — Nhạc sĩ sinh ở Đà Lạt.

Kinh tế

Lâm Đồng cũ là vùng rau, hoa và nông nghiệp công nghệ cao của Việt Nam, cùng chè và dâu tằm tơ ở Bảo Lộc, cà phê Robusta ở Di Linh, Bảo Lâm và Arabica ở Cầu Đất. Mỏ bô-xít và nhà máy alumin Tân Rai ở Bảo Lâm; thủy điện Đa Nhim, Đại Ninh, Đồng Nai 3 và 4. Du lịch Đà Lạt là ngành kinh tế chủ lực.

Giao thông có sân bay Liên Khương, quốc lộ 20 nối Đà Lạt với Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh qua đèo Bảo Lộc, quốc lộ 27 lên Buôn Ma Thuột và xuống Phan Rang, quốc lộ 28 sang Bình Thuận, cùng tuyến đường sắt du lịch Đà Lạt – Trại Mát.

Du lịch

• Hồ Xuân Hương và chợ Đà Lạt — Trung tâm thành phố.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Ga Đà Lạt — Nhà ga kiểu Art Déco, điểm đầu tuyến tàu du lịch đi Trại Mát.2Nằm ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Dinh Bảo Đại — Các dinh thự của vị hoàng đế cuối cùng.
• Nhà thờ Con Gà và nhà thờ Domaine de Marie — Hai nhà thờ thời Pháp tiêu biểu.3Nằm ở Phường Cam Ly - Đà Lạt
• Thiền viện Trúc Lâm và hồ Tuyền Lâm — Thiền viện trên đồi Phụng Hoàng nhìn xuống hồ.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Núi Lang Biang — Ngọn núi gắn với truyền thuyết K'Lang – H'Biang.5Nằm ở Phường Lang Biang - Đà Lạt
• Thác Datanla, Prenn, Pongour — Những thác nước quanh Đà Lạt và Đức Trọng.6Nằm ở Phường Xuân Hương - Đà Lạt
• Thác Đambri — Thác lớn ở vùng Bảo Lộc.7Nằm ở Phường 2 Bảo Lộc
• Đồi chè Cầu Đất — Đồi chè có từ thời Pháp.
• Khu di tích Cát Tiên — Phế tích đền tháp cổ bên sông Đồng Nai.8Nằm ở Xã Cát Tiên
• Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà — Rừng thông và rừng lá rộng trên cao nguyên Lâm Viên.9Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Lạc Dương