Khánh Hòa

Tổng quan

Tỉnh Khánh Hòa nằm ở Nam Trung Bộ, trải dọc bờ biển từ vịnh Vân Phong và mũi Đôi ở phía bắc qua Nha Trang, Cam Ranh tới Phan Rang và Cà Ná ở phía nam, và quản lý quần đảo Trường Sa ngoài khơi. Đây là vùng của những vịnh biển nước sâu, của du lịch biển Nha Trang, và của cảnh quan nắng gió khô hạn đặc biệt ở Ninh Thuận cũ, nơi cộng đồng người Chăm còn giữ đền tháp, chữ viết và lễ hội riêng.

Tỉnh hiện nay được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 202/2025/QH15, trên cơ sở hợp nhất tỉnh Khánh Hòa và tỉnh Ninh Thuận. Tên Khánh Hòa được giữ lại, trung tâm hành chính đặt tại Nha Trang. Hai vùng đất này từng là hai tiểu quốc Kauthara và Panduranga của Chăm Pa, rồi từ thế kỷ 17 lần lượt nhập vào Đàng Trong.

Lịch sử

Chăm Pa: Kauthara và Panduranga

Trước người Việt, cả vùng thuộc Chăm Pa. Phía bắc là xứ Kauthara với trung tâm quanh Nha Trang, nơi tháp Bà Ponagar thờ nữ thần Po Inư Nưgar được dựng từ thế kỷ 8. Phía nam là Panduranga (Phan Rang), với các tháp Po Klong Garai, Hòa Lai và Po Rome. Panduranga là tiểu quốc Chăm tồn tại lâu nhất: sau khi các vùng phía bắc đã thuộc Đại Việt, nó vẫn giữ quyền tự trị dưới danh nghĩa trấn Thuận Thành, cho đến khi bị vua Minh Mạng bãi bỏ năm 1832.

Vào Đàng Trong

Năm 1653, chúa Nguyễn Phúc Tần đưa quân vượt đèo Cả, lập dinh Thái Khang vùng Nha Trang – Ninh Hòa; ranh giới với Chăm Pa đặt ở sông Phan Rang. Cuối thế kỷ 17, chúa Nguyễn Phúc Chu đưa vùng Phan Rang – Phan Thiết vào Đàng Trong. Trong cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh, năm 1793 Nguyễn Ánh cho đắp thành Diên Khánh, thành lũy kiểu Vauban nay vẫn còn một phần. Năm 1832, triều Nguyễn lập tỉnh Khánh Hòa.

Thời Pháp thuộc

Khi phong trào Cần Vương bùng lên, Trịnh Phong lãnh đạo nghĩa quân ở Khánh Hòa trong những năm 1885–1887. Năm 1891, bác sĩ Alexandre Yersin đến Nha Trang và gắn bó với vùng đất này gần năm mươi năm. Ông tìm ra vi khuẩn dịch hạch năm 1894, lập viện Pasteur Nha Trang, thử nghiệm trồng cao su và cây canh-ki-na. Đầu thế kỷ 20, Pháp tách vùng Phan Rang thành tỉnh Ninh Thuận và xây tuyến đường sắt răng cưa từ Tháp Chàm lên Đà Lạt. Năm 1922, Viện Hải dương học Nha Trang được thành lập.

Vịnh Cam Ranh từ đầu thế kỷ 20 đã là điểm dừng của các hạm đội lớn: năm 1905, hạm đội Baltic của Nga neo tại đây trước trận Tsushima.

Hai cuộc kháng chiến

Ngày 23/10/1945, quân dân Khánh Hòa nổ súng chống quân Pháp trở lại, mở Mặt trận Nha Trang cầm chân đối phương trong nhiều tháng. Trong chiến tranh Việt Nam, Cam Ranh là căn cứ quân sự lớn của Mỹ; sau 1975, Liên Xô rồi Nga sử dụng quân cảng này đến năm 2002.

Từ 1975 đến 2025

Năm 1976, Khánh Hòa hợp với Phú Yên thành tỉnh Phú Khánh; năm 1989 tỉnh Khánh Hòa được tái lập. Ninh Thuận hợp với Bình Thuận và Bình Tuy thành tỉnh Thuận Hải; cuối năm 1991 Quốc hội quyết định chia tỉnh, tái lập Ninh Thuận. Huyện đảo Trường Sa được lập năm 1982 và thuộc Khánh Hòa.

• Khánh Hòa (trước 2025) phát triển du lịch biển Nha Trang – Cam Ranh, kinh tế cảng và khu kinh tế Vân Phong.
• Ninh Thuận (trước 2025) là vùng khô hạn nhất nước, nổi bật với nho, cừu, muối và năng lượng tái tạo, cùng đời sống văn hóa Chăm.

Từ 1/7/2025, hai tỉnh hợp nhất thành tỉnh Khánh Hòa, trung tâm hành chính tại Nha Trang. Cấp huyện bị bãi bỏ; huyện Trường Sa trở thành đặc khu Trường Sa. Biển số 79 và 85 tiếp tục được dùng; các địa danh Phan Rang, Tháp Chàm, Ninh Hải, Ninh Phước còn lại trong tên phường, xã.

Địa lý

Khánh Hòa giáp tỉnh Đắk Lắk ở phía bắc và tây bắc, tỉnh Lâm Đồng ở phía tây và tây nam, Biển Đông ở phía đông. Núi Trường Sơn Nam tiến sát biển, chia cắt dải đồng bằng thành nhiều đồng bằng nhỏ: Vạn Ninh, Ninh Hòa, Nha Trang – Diên Khánh, Cam Ranh và đồng bằng Phan Rang. Mũi Đôi ở bán đảo Hòn Gốm được xem là điểm cực đông trên đất liền Việt Nam.

Bờ biển khúc khuỷu với các vịnh Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh, Vĩnh Hy, Phan Rang, cùng nhiều đảo như Hòn Tre, Hòn Mun, Bình Ba, Hòn Lớn. Sông chính gồm sông Cái Nha Trang, sông Dinh Ninh Hòa và sông Cái Phan Rang (sông Dinh). Ngoài khơi là quần đảo Trường Sa.

Phía bắc có khí hậu nhiệt đới gió mùa chịu ảnh hưởng đại dương, tương đối ôn hòa. Phía nam, vùng Ninh Thuận cũ nằm khuất sau núi nên mưa rất ít, khô nóng và nhiều gió, mang khí hậu bán khô hạn hiếm thấy ở Việt Nam. Thiên tai gồm bão (như bão Damrey năm 2017), lũ quét, hạn hán và nguy cơ sa mạc hóa.

Khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Núi Chúa (thuộc Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa), Vườn quốc gia Phước Bình, khu bảo tồn Hòn Bà và khu bảo tồn biển Hòn Mun.

Con người

Người Kinh chiếm đa số. Người Chăm tập trung ở các làng quanh Phan Rang – Tháp Chàm, là một trong những cộng đồng Chăm đông nhất cả nước, chia thành Chăm Bà La Môn (Ahiér) và Chăm Bani (Awal). Người Raglai sống ở vùng núi Bác Ái, Khánh Sơn, Khánh Vĩnh; ngoài ra còn có người Cơ Ho, Ê Đê và người Hoa.

Giọng nói vùng Nha Trang mang nét chuyển tiếp giữa giọng miền Trung và miền Nam, nhẹ hơn giọng Quảng. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ Thiên Y A Na (vị nữ thần Việt hóa từ Po Inư Nưgar) và thờ cá Ông rất phổ biến; Phật giáo, Công giáo, Cao Đài đều có mặt. Người Chăm giữ tôn giáo, lịch pháp, chữ viết Akhar Thrah và chế độ mẫu hệ.

Người Khánh Hòa thường được mô tả là hiền hòa, phóng khoáng, quen với nghề biển và tiếp xúc với du khách. Ca dao quen thuộc: "Khánh Hòa là xứ trầm hương, non cao biển rộng người thương đi về". Người Ninh Thuận được nói đến với sức chịu đựng trước thiên nhiên khắc nghiệt — vùng đất "gió như phang, nắng như rang" — và sự cần mẫn trong canh tác trên đất khô.

Văn hóa

Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, với làng Bàu Trúc nơi phụ nữ vẫn nặn gốm bằng tay không dùng bàn xoay, được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ, có Khánh Hòa, được ghi danh năm 2017.

Lễ hội lớn: lễ hội Katê của người Chăm Bà La Môn vào tháng Bảy lịch Chăm tại các tháp Po Klong Garai và Po Rome; tháng Ramưwan của người Chăm Bani; lễ hội Tháp Bà Ponagar vào tháng Ba âm lịch; lễ Cầu Ngư của các làng biển và Festival Biển Nha Trang. Người Raglai có đàn chapi, dàn mã la và kho sử thi truyền miệng; đàn đá Khánh Sơn là bộ đàn đá cổ được tìm thấy ở vùng núi phía tây.

Làng nghề: gốm Bàu Trúc, dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, làm muối Cà Ná, khai thác yến sào ở các đảo đá. Kiến trúc tiêu biểu gồm hệ thống tháp Chăm, thành Diên Khánh, Nhà thờ Núi và chùa Long Sơn ở Nha Trang.

Ẩm thực: bún cá, bún sứa và bánh canh chả cá Nha Trang, nem nướng Ninh Hòa, bánh căn, bánh xèo Phan Rang, yến sào Khánh Hòa, tôm hùm Bình Ba, nho và rượu nho, thịt cừu, thịt dê Ninh Thuận.

Nhân vật tiêu biểu

Thời Chăm Pa và phong kiến

• Po Klong Garai — vị vua Chăm Panduranga trong truyền thuyết, được thờ tại tháp mang tên ông ở Phan Rang.
• Po Rome (trị vì 1627–1651) — vua Panduranga, được thờ tại tháp Po Rome ở Ninh Phước.
• Nguyễn Phúc Tần (1620–1687) — chúa Nguyễn, năm 1653 lập dinh Thái Khang, đưa vùng Khánh Hòa vào Đàng Trong.
• Trịnh Phong (mất 1887) — thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Khánh Hòa.

Cận – hiện đại

• Alexandre Yersin (1863–1943) — bác sĩ người Pháp gốc Thụy Sĩ, tìm ra vi khuẩn dịch hạch, sống và làm việc ở Nha Trang, an táng tại Suối Dầu.
• Quách Tấn (1910–1992) — nhà thơ, sống phần lớn đời ở Nha Trang, tác giả khảo cứu "Xứ Trầm Hương" về Khánh Hòa.
• Nguyễn Văn Thiệu (1923–2001) — Tổng thống Việt Nam Cộng hòa giai đoạn 1967–1975, người Ninh Thuận.
• Inrasara (sinh 1957) — nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hóa Chăm, người làng Chăm ở Ninh Phước.

Kinh tế

Du lịch biển Nha Trang – Cam Ranh là trụ cột, với sân bay quốc tế Cam Ranh và hệ thống khách sạn, khu nghỉ dưỡng dọc bờ biển. Khu kinh tế Vân Phong có nhà máy đóng tàu, kho xăng dầu và được định hướng phát triển cảng trung chuyển quốc tế; cảng Nha Trang, cảng Cam Ranh và cảng Cà Ná phục vụ vận tải biển.

Khánh Hòa nổi tiếng với nghề khai thác yến sào trên các đảo đá, nuôi tôm hùm ở Bình Ba, Cam Ranh, và đội tàu đánh bắt xa bờ. Phần Ninh Thuận cũ biến khí hậu khô hạn thành lợi thế: đồng muối Cà Ná, Đầm Vua, nho, táo, tỏi, chăn nuôi cừu, dê, cùng các dự án điện gió, điện mặt trời quy mô lớn. Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được Quốc hội thông qua chủ trương năm 2009, tạm dừng năm 2016 và được tái khởi động gần đây.

Giao thông chính: quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam qua ga Nha Trang và Tháp Chàm, cao tốc Bắc – Nam, quốc lộ 26 lên Đắk Lắk, quốc lộ 27 và 27C lên Lâm Đồng qua đèo Ngoạn Mục và đèo Khánh Lê.

Du lịch

• Tháp Bà Ponagar — quần thể đền tháp Chăm bên cửa sông Cái, nơi hành hương của cả người Chăm và người Việt.
• Vịnh Nha Trang — vịnh biển nhiều đảo, khu bảo tồn biển Hòn Mun và Viện Hải dương học.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Nha Trang
• Vịnh Vân Phong và Đầm Môn — vịnh nước sâu với bãi cát trắng và làng chài.
• Bán đảo Cam Ranh và đảo Bình Ba — biển trong và làng nuôi tôm hùm.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Nam Cam Ranh
• Thành cổ Diên Khánh — thành lũy từ cuối thế kỷ 18.
• Nhà thờ Núi và chùa Long Sơn — hai công trình tôn giáo tiêu biểu ở Nha Trang.3Nằm ở Phường Nha Trang
• Khu di tích Alexandre Yersin — bảo tàng ở Nha Trang và khu mộ ở Suối Dầu.
• Vịnh Vĩnh Hy và Vườn quốc gia Núi Chúa — rừng khô hạn hiếm thấy ở Việt Nam, bãi rùa đẻ Hang Rái.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Vĩnh Hải
• Tháp Po Klong Garai — tháp Chăm thế kỷ 13 trên đồi Trầu, còn nguyên vẹn bậc nhất.5Nằm ở Phường Đô Vinh
• Làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp — hai làng nghề Chăm truyền thống.
• Đồi cát Nam Cương — đồi cát lớn gần làng Chăm.
• Vườn nho và đồng cừu Ninh Thuận — cảnh quan nông nghiệp đặc trưng của vùng khô hạn.
• Đèo Ngoạn Mục — đèo nối Phan Rang với cao nguyên Đà Lạt, dưới chân đèo có nhà máy thủy điện Đa Nhim.6Nằm ở Xã Lâm Sơn