Cần Thơ

Tổng quan

Thành phố Cần Thơ là thành phố trực thuộc trung ương nằm giữa lòng đồng bằng sông Cửu Long, trải từ bờ nam sông Hậu xuống tới bờ biển Đông. Thành phố hiện nay được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 202/2025/QH15, trên cơ sở hợp nhất ba đơn vị cũ: thành phố Cần Thơ, tỉnh Hậu Giang và tỉnh Sóc Trăng. Tên gọi Cần Thơ và trung tâm hành chính tại Cần Thơ được giữ lại.

Từ thời Pháp thuộc, Cần Thơ đã mang danh "Tây Đô" — thủ phủ của miền Tây Nam Bộ — và đến nay vẫn là trung tâm kinh tế, giáo dục, y tế của cả vùng đồng bằng, với Đại học Cần Thơ, chợ nổi Cái Răng và bến Ninh Kiều. Sự hợp nhất đem về cho thành phố vùng kênh rạch, vườn khóm, vườn bưởi của Hậu Giang và vùng đất ven biển của Sóc Trăng — nơi người Kinh, Khmer và Hoa cộng cư lâu đời, quê hương của lễ hội Ok Om Bok, đua ghe ngo và giống gạo ST25.

Lịch sử

Thời cổ và vùng đất Thủy Chân Lạp

Vùng đất nay là Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng thuộc không gian của văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam trong những thế kỷ đầu Công nguyên. Sau khi Phù Nam suy tàn, đồng bằng thuộc vùng ảnh hưởng của Chân Lạp, cư dân thưa thớt, chủ yếu là người Khmer sống trên các giồng cát ven sông và ven biển. Nhiều địa danh ở đây vẫn giữ gốc Khmer, tiêu biểu là Sóc Trăng — từ Srok Kh'leang, thường được giải nghĩa là "xứ có kho chứa", "kho bạc của xứ".

Thế kỷ 18 – thời Nguyễn

Cuối thế kỷ 17 – đầu thế kỷ 18, lưu dân Việt và người Hoa theo các dòng sông tiến dần vào miền Tây. Năm 1739, Mạc Thiên Tứ, người kế nghiệp Mạc Cửu ở Hà Tiên, lập thêm các đạo mới, trong đó có Trấn Giang ở vùng ngã ba sông Hậu và sông Cần Thơ, và Trấn Di ở vùng Bạc Liêu – Sóc Trăng. Trấn Giang được xem là tiền thân của Cần Thơ. Đến giữa thế kỷ 18, chúa Nguyễn xác lập quyền cai quản vùng đất Ba Thắc (Sóc Trăng) và các vùng ven sông Hậu.

Dưới triều Nguyễn, vùng Cần Thơ thuộc trấn Vĩnh Thanh, rồi từ cuộc cải cách hành chính năm 1832 thuộc tỉnh An Giang, với huyện Phong Phú. Vùng Sóc Trăng được tổ chức thành phủ Ba Xuyên, cũng thuộc An Giang. Đây là thời kỳ đào kênh, mở chợ, lập làng; các thương cảng ven sông như Bãi Xàu (Sóc Trăng) đón ghe buôn người Hoa đến thu mua lúa gạo.

Thời Pháp thuộc

Sau khi chiếm ba tỉnh miền Tây năm 1867, người Pháp lập các hạt tham biện, rồi từ năm 1900 đổi thành tỉnh: tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng ra đời từ đó. Người Pháp cho đào và nạo vét nhiều kênh lớn để khai thác lúa gạo xuất khẩu, trong đó có kênh Xà No (đào đầu thế kỷ 20) nối Cần Thơ với vùng Vị Thanh và Rạch Giá — con kênh đã mở ra vùng đất Hậu Giang ngày nay. Cần Thơ trở thành đô thị lớn nhất miền Tây, nơi tập trung nhà máy xay xát, nhà buôn lúa và tầng lớp điền chủ, được gọi là "Tây Đô".

Cũng từ đây, phong trào yêu nước và cách mạng sớm hình thành. Nhà cách mạng Châu Văn Liêm, người Ô Môn, là một trong những đại biểu dự hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản đầu năm 1930. Trong Cách mạng tháng Tám 1945, chính quyền ở Cần Thơ và Sóc Trăng về tay Việt Minh.

Hai cuộc kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, vùng nông thôn Cần Thơ – Hậu Giang là căn cứ của lực lượng kháng chiến miền Tây; trận Tầm Vu năm 1948, trên đất Hậu Giang ngày nay, là một trong những trận đánh nổi tiếng của Nam Bộ thời kỳ này. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, Cần Thơ đổi tên thành tỉnh Phong Dinh, Sóc Trăng thành tỉnh Ba Xuyên, và năm 1961 vùng Vị Thanh – Long Mỹ được tách lập thành tỉnh Chương Thiện. Thành phố Cần Thơ là nơi đặt các cơ quan đầu não của Vùng 4 chiến thuật. Ở phía bên kia, vùng Long Mỹ, Vị Thủy, Phụng Hiệp là căn cứ cách mạng lâu năm; ngôi đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Long Mỹ được người dân dựng lên ngay giữa thời chiến tranh.

Sau năm 1975: hợp, tách và hợp

Năm 1976, Cần Thơ, Sóc Trăng và thành phố Cần Thơ được hợp nhất thành tỉnh Hậu Giang, tỉnh lỵ đặt tại Cần Thơ. Cuối năm 1991, tỉnh Hậu Giang lại tách thành hai tỉnh Cần Thơ và Sóc Trăng. Theo Nghị quyết 22/2003/QH11, từ ngày 1/1/2004 tỉnh Cần Thơ được chia thành thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương và tỉnh Hậu Giang mới với tỉnh lỵ Vị Thanh. Cùng thời gian đó, thành phố Cần Thơ được xây dựng thành đô thị trung tâm của vùng; năm 2010, cầu Cần Thơ vượt sông Hậu hoàn thành, thay cho bến phà đã gắn với bao thế hệ người miền Tây.

Cần Thơ cũ

Thành phố trực thuộc trung ương từ năm 2004, gồm các quận ven sông Hậu như Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng, Ô Môn, Thốt Nốt và các huyện nông nghiệp phía tây. Là trung tâm của vùng, nơi có đại học, bệnh viện, sân bay quốc tế và cảng Cái Cui.

Hậu Giang cũ

Tỉnh tái lập năm 2004, tỉnh lỵ Vị Thanh, gồm các vùng Ngã Bảy (Phụng Hiệp), Long Mỹ, Vị Thủy, Châu Thành, Châu Thành A. Đất trũng nhiều kênh rạch, nổi tiếng với chợ nổi Ngã Bảy, khóm Cầu Đúc, bưởi Năm Roi Phú Hữu và khu bảo tồn Lung Ngọc Hoàng.

Sóc Trăng cũ

Tỉnh ven biển nằm ở hai cửa sông Hậu là Định An và Trần Đề, gồm cù lao Dung, vùng hành tím Vĩnh Châu và vùng lúa Ngã Năm, Thạnh Trị. Đây là nơi người Khmer và người Hoa (chủ yếu gốc Triều Châu) sống đông, với hệ thống chùa Khmer, lễ hội Ok Om Bok và đua ghe ngo nổi tiếng.

Hợp nhất năm 2025

Nghị quyết 202/2025/QH15 của Quốc hội, thông qua ngày 12/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, hợp nhất thành phố Cần Thơ, tỉnh Hậu Giang và tỉnh Sóc Trăng thành thành phố Cần Thơ. Tên gọi và trung tâm hành chính được đặt tại Cần Thơ. Cùng với cả nước, cấp huyện được bãi bỏ; thành phố tổ chức chính quyền hai cấp gồm cấp thành phố và cấp xã, phường. Các biển số xe 65, 95 và 83 của ba đơn vị cũ tiếp tục được sử dụng. Như vậy, phần lớn vùng đất từng thuộc tỉnh Hậu Giang năm 1976 nay lại trở về chung một đơn vị hành chính.

Địa lý

Thành phố nằm ở trung tâm và phía nam đồng bằng sông Cửu Long. Phía bắc là sông Hậu, ngăn cách với Vĩnh Long và Đồng Tháp; phía tây giáp An Giang; phía nam giáp Cà Mau; phía đông nam giáp biển Đông. Lãnh thổ trải dài từ vùng đất phù sa ngọt ven sông Hậu, qua vùng trũng phèn ở giữa (Hậu Giang cũ) tới vùng đất giồng cát và bãi bồi ven biển (Sóc Trăng cũ).

Địa hình bằng phẳng, thấp, chằng chịt kênh rạch. Ngoài sông Hậu, các dòng chảy quan trọng là sông Cần Thơ, sông Cái Răng, kênh Xà No, kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp và sông Mỹ Thanh. Sông Hậu đổ ra biển qua hai cửa Định An và Trần Đề; giữa hai cửa là cù lao Dung, một cù lao phù sa lớn. Bờ biển Sóc Trăng cũ là bãi bồi bùn có rừng ngập mặn phòng hộ; ở Vĩnh Châu có các giồng cát chạy song song bờ biển, là đất trồng hành tím.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, nóng quanh năm, chia hai mùa: mùa mưa khoảng từ tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4. Khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng ở Phụng Hiệp giữ lại một mảnh rừng tràm và đất ngập nước nguyên sinh của đồng bằng.

Thiên tai chính là xâm nhập mặn vào mùa khô (các đợt hạn mặn mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 gây thiệt hại nặng ở vùng ven biển), triều cường gây ngập đường phố Cần Thơ, sạt lở bờ sông dọc sông Hậu, xói lở bờ biển và sụt lún đất.

Con người

Thành phố là nơi cộng cư của ba cộng đồng chính: người Kinh chiếm đa số, người Khmer sống tập trung ở Sóc Trăng cũ và rải rác ở Hậu Giang, Cần Thơ, và người Hoa — đông nhất ở Sóc Trăng, Vĩnh Châu và các thị tứ ven sông. Người Hoa ở Sóc Trăng phần lớn gốc Triều Châu; nhiều gia đình có hôn nhân hỗn hợp Hoa – Khmer – Việt, và nhiều người nói được cả ba thứ tiếng.

Tiếng nói là phương ngữ Nam Bộ, mềm và nhanh, nhiều từ vay mượn từ tiếng Khmer và tiếng Triều Châu. Về tín ngưỡng, người Khmer theo Phật giáo Nam tông (Theravada), mỗi phum sóc gắn với một ngôi chùa; người Kinh và người Hoa theo Phật giáo Bắc tông, thờ cúng tổ tiên, thờ Quan Công, Bà Thiên Hậu, Ông Bổn. Vùng này cũng có tín đồ Công giáo (Cần Thơ là trụ sở Giáo phận Cần Thơ), Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo và các giáo phái nội sinh Nam Bộ.

Lịch sử di cư của vùng là lịch sử khẩn hoang: lưu dân Việt từ miền Trung, người Hoa từ Quảng Đông, Phúc Kiến, cùng người Khmer bản địa cùng nhau đào kênh, lên liếp, lập vườn. Tính cách người miền Tây ở đây thường được mô tả là hào sảng, phóng khoáng, hiếu khách và chân chất, "nói thẳng, sống thật". Người Cần Thơ tự hào với câu ca dao quen thuộc: "Cần Thơ gạo trắng nước trong / Ai đi đến đó lòng không muốn về." Người ta cũng thường nhắc tới sự chịu thương chịu khó của người trồng lúa, làm vườn, và tinh thần mộ đạo, hiền hòa của cộng đồng Khmer.

Văn hóa

Đờn ca tài tử Nam Bộ, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013, sinh hoạt rộng khắp từ thành phố tới các xóm vườn. Chợ nổi Cái Răng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; ghe xuồng treo "cây bẹo" để rao hàng đã thành biểu tượng của văn hóa sông nước. Ở Hậu Giang cũ còn có chợ nổi Ngã Bảy, nơi bảy dòng kênh gặp nhau.

Văn hóa Khmer hiện diện mạnh ở Sóc Trăng cũ với các lễ lớn: Tết Chol Chnam Thmay (tháng 4), lễ Sene Dolta cúng ông bà, và lễ Ok Om Bok (cúng trăng) vào rằm tháng 10 âm lịch, đi kèm hội đua ghe ngo trên sông Maspéro, thu hút các đội ghe từ khắp đồng bằng. Nghệ thuật sân khấu Dù kê và Rô băm, nhạc ngũ âm, múa dân gian Khmer được gìn giữ trong các chùa và đoàn nghệ thuật. Người Hoa có các hội quán, chùa Ông, lễ hội nghinh Ông, cúng Thanh minh.

Kiến trúc tiêu biểu gồm chùa Khmer mái nhiều tầng với tượng rắn Naga, chim thần Krud; các hội quán người Hoa; nhà cổ Bình Thủy pha Á – Âu; các đình làng Nam Bộ như đình Bình Thủy. Làng nghề có nghề làm hủ tiếu ở Cái Răng, bánh pía và lạp xưởng ở Sóc Trăng, đan lát, đóng ghe xuồng.

Ẩm thực giao thoa ba nền văn hóa: bún nước lèo và bánh cống Sóc Trăng, bánh pía, lạp xưởng, mè láng của người Hoa, bún gỏi già, hủ tiếu Cái Răng, lẩu mắm, bánh xèo, cá lóc nướng trui, khóm Cầu Đúc và bưởi Năm Roi.

Nhân vật tiêu biểu

Thời phong kiến

• Mạc Thiên Tứ (1718–1780) — trấn thủ Hà Tiên, người lập đạo Trấn Giang năm 1739, tiền thân của Cần Thơ.
• Bùi Hữu Nghĩa (1807–1872) — thủ khoa, nhà thơ và tác giả tuồng, sinh ở Long Tuyền (Bình Thủy, Cần Thơ).
• Phan Văn Trị (1830–1910) — nhà thơ yêu nước Nam Bộ, những năm cuối đời sống và mất ở Phong Điền, Cần Thơ.

Cận – hiện đại

• Châu Văn Liêm (1902–1930) — nhà cách mạng quê Ô Môn, Cần Thơ, đại biểu dự hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản năm 1930.
• Lưu Hữu Phước (1921–1989) — nhạc sĩ sinh ở Ô Môn, Cần Thơ, tác giả nhiều ca khúc nổi tiếng như "Lên đàng", "Bạch Đằng giang".
• Lương Định Của (1920–1975) — nhà nông học sinh ở Sóc Trăng, người đặt nền móng cho công tác chọn tạo giống cây trồng ở Việt Nam.
• Ngô Kim Tòng — người dành nhiều thập kỷ nặn tượng, đắp đồ thờ bằng đất sét cho chùa Bửu Sơn (chùa Đất Sét) ở Sóc Trăng.
• Võ Tòng Xuân — nhà nông học, gắn bó lâu năm với Đại học Cần Thơ và phong trào giống lúa mới ở đồng bằng.
• Hồ Quang Cua — kỹ sư nông nghiệp ở Sóc Trăng, người cùng cộng sự lai tạo giống lúa thơm ST25.

Kinh tế

Cần Thơ là đầu mối kinh tế của đồng bằng sông Cửu Long: thương mại, dịch vụ, tài chính, giáo dục, y tế phục vụ cả vùng. Công nghiệp tập trung ở các khu công nghiệp Trà Nóc, Hưng Phú (Cần Thơ cũ) và Sông Hậu, Tân Phú Thạnh (Hậu Giang cũ), chủ yếu là chế biến lúa gạo, thủy sản, thức ăn chăn nuôi, giấy, dược phẩm. Trung tâm điện lực Ô Môn và nhà máy nhiệt điện Long Phú là các công trình năng lượng lớn; vùng ven biển Sóc Trăng cũ có các dự án điện gió.

Nông nghiệp vẫn là nền tảng: lúa gạo (Sóc Trăng là quê hương các giống lúa ST, trong đó ST25 được vinh danh gạo ngon nhất thế giới năm 2019), cây ăn trái (bưởi, khóm, xoài), mía, hành tím Vĩnh Châu. Ven biển phát triển nuôi tôm nước lợ, đánh bắt hải sản; vùng nước ngọt nuôi cá tra, cá thát lát.

Hạ tầng giao thông gồm sân bay quốc tế Cần Thơ, cảng Cái Cui trên sông Hậu, cảng Trần Đề, cầu Cần Thơ, các quốc lộ 1, 91, Nam Sông Hậu, Quản Lộ – Phụng Hiệp, tuyến cao tốc nối Thành phố Hồ Chí Minh – Cần Thơ – Cà Mau, cùng mạng lưới đường thủy nội địa dày đặc.

Du lịch

• Chợ nổi Cái Răng — chợ đầu mối trên sông họp từ tờ mờ sáng, ghe treo "cây bẹo" rao hàng; di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.1Nằm ở Phường Cái Răng
• Bến Ninh Kiều — bờ sông trung tâm thành phố, biểu tượng của Cần Thơ.
• Nhà cổ Bình Thủy — ngôi nhà vườn hơn trăm tuổi pha kiến trúc Việt – Pháp.
• Đình Bình Thủy — ngôi đình Nam Bộ cổ ở Long Tuyền.
• Mộ và đền thờ Phan Văn Trị — ở Phong Điền, gắn với nhà thơ yêu nước.
• Thiền viện Trúc Lâm Phương Nam — thiền viện lớn ở Phong Điền.
• Vườn cò Bằng Lăng — sân chim tự nhiên ở Thốt Nốt.
• Chợ nổi Ngã Bảy — chợ trên sông ở nơi bảy dòng kênh hội tụ.
• Khu bảo tồn Lung Ngọc Hoàng — vùng đất ngập nước rừng tràm còn sót lại của đồng bằng.
• Khu di tích chiến thắng Tầm Vu — nơi ghi dấu trận đánh năm 1948.
• Đền thờ Bác Hồ ở Long Mỹ — ngôi đền dựng giữa thời chiến tranh.
• Chùa Dơi (Mahatup) — chùa Khmer ở Sóc Trăng, nơi đàn dơi quạ treo mình trên cây.2Nằm ở Phường Phú Lợi
• Chùa Kh'leang — một trong những ngôi chùa Khmer cổ của Sóc Trăng.
• Chùa Đất Sét (Bửu Sơn tự) — đồ thờ, tượng, tháp đều nặn bằng đất sét.
• Chùa Chén Kiểu — chùa Khmer trang trí bằng chén dĩa sứ gắn trên tường.
• Cù lao Dung — cù lao giữa hai cửa sông Hậu, có rừng bần, vườn cây trái.