Ninh Thuận

Tổng quan

Tỉnh Ninh Thuận (trước 2025) nằm ở cực Nam Trung Bộ, giữa Khánh Hòa ở phía bắc và Bình Thuận ở phía nam, có tỉnh lỵ là thành phố Phan Rang – Tháp Chàm. Đây là vùng khô hạn nhất Việt Nam, với cảnh quan nắng gió, đồi cát, đồng muối, vườn nho và đồng cừu.

Ninh Thuận là trung tâm của cộng đồng người Chăm ở Việt Nam, nơi còn giữ các tháp Po Klong Garai, Po Rome, làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp, cùng lễ hội Katê. Vùng đất này từng là Panduranga, tiểu quốc Chăm tồn tại lâu nhất. Từ 1/7/2025, Ninh Thuận hợp nhất với Khánh Hòa thành tỉnh Khánh Hòa.

Lịch sử

Panduranga

Panduranga (Phan Rang) là một trong những xứ của Chăm Pa. Tháp Hòa Lai thế kỷ 9, tháp Po Klong Garai cuối thế kỷ 13 trên đồi Trầu và tháp Po Rome thế kỷ 17 là dấu tích của các vương triều nơi đây. Khi các vùng phía bắc của Chăm Pa lần lượt thuộc Đại Việt, Panduranga trở thành trung tâm cuối cùng của người Chăm. Vua Po Rome trị vì đầu thế kỷ 17 được người Chăm tôn thờ.

Từ Thuận Thành đến tỉnh Ninh Thuận

Năm 1653, chúa Nguyễn Phúc Tần đặt ranh giới ở sông Phan Rang. Cuối thế kỷ 17, chúa Nguyễn Phúc Chu đưa vùng này vào Đàng Trong; Panduranga trở thành trấn Thuận Thành, vẫn do vua Chăm cai quản theo chế độ tự trị. Năm 1832, vua Minh Mạng bãi bỏ quyền tự trị, sáp nhập vùng đất vào tỉnh Bình Thuận. Đầu thế kỷ 20, chính quyền Pháp tách vùng Phan Rang thành tỉnh Ninh Thuận, và xây tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt leo qua đèo Ngoạn Mục, nay chỉ còn ga Tháp Chàm và dấu tích. Nhà máy thủy điện Đa Nhim dưới chân đèo được xây dựng trong thập niên 1960.

Chiến tranh

Trong hai cuộc kháng chiến, vùng núi Bác Ái của người Raglai là căn cứ cách mạng; người Raglai nổi tiếng với cách đánh giặc bằng bẫy đá, cung tên. Sân bay Thành Sơn ở Phan Rang là căn cứ không quân trong chiến tranh. Tháng 4/1975, Phan Rang là nơi diễn ra trận đánh lớn khi quân giải phóng tiến về Sài Gòn.

Từ 1975

Năm 1976, Ninh Thuận hợp với Bình Thuận và Bình Tuy thành tỉnh Thuận Hải, tỉnh lỵ Phan Thiết. Cuối năm 1991, Quốc hội chia tỉnh Thuận Hải, tái lập tỉnh Ninh Thuận. Những năm sau đó, tỉnh phát triển nho, táo, muối, năng lượng tái tạo; dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được Quốc hội thông qua chủ trương năm 2009, tạm dừng năm 2016 và được tái khởi động gần đây. Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, từ 1/7/2025, tỉnh Ninh Thuận hợp nhất với tỉnh Khánh Hòa thành tỉnh Khánh Hòa mới. Tên Khánh Hòa được giữ lại, trung tâm hành chính đặt tại Nha Trang; Ninh Thuận không còn là tên tỉnh. Cấp huyện bị bãi bỏ; thành phố Phan Rang – Tháp Chàm được sắp xếp thành các phường. Biển số xe 85 tiếp tục lưu hành; các tên Phan Rang, Tháp Chàm, Ninh Hải, Ninh Phước, Ninh Sơn còn trong tên phường, xã, và bản sắc Chăm vẫn là nét riêng của vùng đất này trong tỉnh mới.

Địa lý

Ninh Thuận cũ giáp Khánh Hòa ở phía bắc, Lâm Đồng ở phía tây, Bình Thuận ở phía nam, Biển Đông ở phía đông. Núi bao bọc ba phía bắc, tây, nam, chắn gió mùa ẩm, khiến vùng đồng bằng Phan Rang ít mưa, nắng nóng và gió mạnh quanh năm — khí hậu bán khô hạn hiếm thấy ở Việt Nam. Thảm thực vật rừng khô hạn ở Núi Chúa là hệ sinh thái đặc biệt.

Sông Cái Phan Rang (sông Dinh) là sông chính, chảy từ cao nguyên xuống đồng bằng. Bờ biển có vịnh Vĩnh Hy, vịnh Phan Rang, bãi Ninh Chữ, Cà Ná, đầm Nại, mũi Dinh và các đồi cát Nam Cương, Phước Dinh. Thiên tai chủ yếu là hạn hán, nguy cơ sa mạc hóa, lũ quét vào mùa mưa ngắn. Khu bảo vệ: Vườn quốc gia Núi Chúa — thuộc Khu dự trữ sinh quyển thế giới Núi Chúa — với bãi rùa đẻ ở Hang Rái, và Vườn quốc gia Phước Bình.

Con người

Người Kinh chiếm đa số; người Chăm sống tập trung ở các làng thuộc Ninh Phước, Ninh Hải, Thuận Nam, Thuận Bắc; người Raglai sống ở vùng núi Bác Ái, Ninh Sơn; ngoài ra có người Cơ Ho, người Hoa. Người Chăm chia thành Chăm Bà La Môn (Ahiér), thờ các vị thần Ấn Độ giáo đã bản địa hóa, và Chăm Bani (Awal), theo một hình thức Hồi giáo bản địa. Họ giữ chữ viết Akhar Thrah, lịch Chăm và chế độ mẫu hệ.

Người Ninh Thuận thường được mô tả là chịu khó, bền bỉ trước thiên nhiên khắc nghiệt — vùng đất mà người ta hay nói "gió như phang, nắng như rang". Câu nói ấy cũng thường đi kèm sự tự hào về khả năng biến nắng gió thành sản vật.

Văn hóa

Nghệ thuật làm gốm của người Chăm, với làng Bàu Trúc nơi phụ nữ nặn gốm bằng tay không dùng bàn xoay và nung lộ thiên, được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022. Lễ hội Katê của người Chăm Bà La Môn diễn ra vào tháng Bảy lịch Chăm tại các tháp Po Klong Garai, Po Rome; người Chăm Bani có tháng chay Ramưwan. Nghệ thuật múa Chăm với trống Ginăng, kèn Saranai là nét văn hóa tiêu biểu.

Người Raglai có đàn chapi làm từ ống tre, dàn mã la và kho sử thi truyền miệng. Làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp nổi tiếng với hoa văn Chăm. Ẩm thực: bánh căn, bánh xèo, nho và rượu nho, thịt cừu, dê nướng, mắm cá, muối tôm, táo Ninh Thuận.

Nhân vật tiêu biểu

• Po Klong Garai — vị vua Panduranga trong truyền thuyết, được thờ tại tháp mang tên ông trên đồi Trầu.
• Po Rome (trị vì 1627–1651) — vua Panduranga, được người Chăm thờ tại tháp Po Rome ở Ninh Phước.
• Nguyễn Văn Thiệu (1923–2001) — Tổng thống Việt Nam Cộng hòa giai đoạn 1967–1975, người Ninh Thuận.
• Inrasara (sinh 1957) — nhà thơ, nhà nghiên cứu văn hóa Chăm, người làng Chăm ở Ninh Phước.

Kinh tế

Ninh Thuận biến khí hậu khô hạn thành thế mạnh. Đồng muối Cà Ná và Đầm Vua là vùng sản xuất muối truyền thống. Nho, táo, tỏi, măng tây là nông sản đặc trưng; chăn nuôi cừu và dê phát triển trên đồng cỏ khô. Nuôi trồng thủy sản ven biển, đặc biệt là sản xuất tôm giống, là thế mạnh.

Tỉnh là một trong những trung tâm điện gió và điện mặt trời lớn của cả nước. Khu công nghiệp Du Long và cảng Cà Ná là các dự án công nghiệp – cảng biển. Giao thông: quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam qua ga Tháp Chàm, cao tốc Bắc – Nam, quốc lộ 27 lên Đà Lạt qua đèo Ngoạn Mục.

Du lịch

• Tháp Po Klong Garai — tháp Chăm cuối thế kỷ 13 trên đồi Trầu, nơi tổ chức lễ hội Katê.1Nằm ở Phường Đô Vinh
• Tháp Po Rome — tháp Chăm thờ vua Po Rome.2Nằm ở Xã Phước Hữu
• Tháp Hòa Lai — cụm tháp Chăm cổ ven quốc lộ 1.3Nằm ở Xã Thuận Bắc
• Vịnh Vĩnh Hy — vịnh biển kín gió, làng chài và rạn san hô.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Vĩnh Hải
• Vườn quốc gia Núi Chúa — rừng khô hạn và bãi rùa đẻ Hang Rái.5Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Vĩnh Hải
• Làng gốm Bàu Trúc — làng gốm Chăm nặn tay.
• Làng dệt Mỹ Nghiệp — thổ cẩm Chăm truyền thống.
• Đồi cát Nam Cương — đồi cát lớn gần làng Chăm.
• Bãi biển Ninh Chữ — bãi biển gần Phan Rang.6Nằm ở Xã Ninh Hải
• Đồng muối Cà Ná — cánh đồng muối ven biển.
• Vườn nho và đồng cừu — cảnh quan nông nghiệp đặc trưng.
• Đèo Ngoạn Mục — đèo nối Phan Rang với cao nguyên, có nhà máy thủy điện Đa Nhim.7Nằm ở Xã Lâm Sơn