Khánh Hòa

Tổng quan

Tỉnh Khánh Hòa (trước 2025) nằm ở duyên hải Nam Trung Bộ, giữa Phú Yên ở phía bắc và Ninh Thuận ở phía nam, có tỉnh lỵ là thành phố Nha Trang. Tỉnh quản lý huyện đảo Trường Sa ngoài khơi Biển Đông.

Khánh Hòa nổi tiếng với các vịnh biển Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh, với du lịch biển, nghề khai thác yến sào và trầm hương — vì vậy còn được gọi là "xứ Trầm Hương". Đây cũng là nơi bác sĩ Alexandre Yersin sống và làm việc gần nửa thế kỷ. Từ 1/7/2025, Khánh Hòa hợp nhất với Ninh Thuận, giữ tên Khánh Hòa.

Lịch sử

Kauthara

Trước người Việt, vùng này là xứ Kauthara của Chăm Pa. Tháp Bà Ponagar trên đồi Cù Lao bên cửa sông Cái, thờ nữ thần mẹ xứ sở Po Inư Nưgar, được dựng từ thế kỷ 8 và bổ sung qua nhiều thế kỷ sau.

Vào Đàng Trong

Năm 1653, chúa Nguyễn Phúc Tần sai quân vượt đèo Cả, lập dinh Thái Khang (gồm vùng Ninh Hòa – Nha Trang), đặt ranh giới với Chăm Pa ở sông Phan Rang. Năm 1793, Nguyễn Ánh cho đắp thành Diên Khánh làm căn cứ chống Tây Sơn; quân Tây Sơn nhiều lần vây đánh thành này. Năm 1832, dưới triều Minh Mạng, tỉnh Khánh Hòa được thành lập.

Thời Pháp thuộc

Năm 1885, Trịnh Phong lãnh đạo phong trào Cần Vương ở Khánh Hòa, kéo dài đến năm 1887. Năm 1891, bác sĩ Alexandre Yersin đến Nha Trang. Ông khám phá cao nguyên Lâm Viên, tìm ra vi khuẩn dịch hạch năm 1894 ở Hồng Kông, rồi trở về lập viện Pasteur Nha Trang, trồng thử cao su, canh-ki-na và gắn bó với người dân Xóm Cồn. Người dân gọi ông là "ông Năm". Năm 1922, cơ quan hải dương học, tiền thân của Viện Hải dương học Nha Trang, được thành lập ở Cầu Đá, Nha Trang.

Vịnh Cam Ranh sớm được các cường quốc chú ý: năm 1905, hạm đội Baltic của Nga neo đậu tại đây trước trận Tsushima.

Kháng chiến

Ngày 23/10/1945, quân dân Khánh Hòa nổ súng chống quân Pháp trở lại, mở Mặt trận Nha Trang cầm chân đối phương trong nhiều tháng. Trong chiến tranh Việt Nam, Cam Ranh trở thành căn cứ không quân – hải quân lớn của Mỹ. Đầu tháng 4/1975, Nha Trang về tay quân giải phóng.

Từ 1975

Năm 1976, Khánh Hòa hợp với Phú Yên thành tỉnh Phú Khánh, tỉnh lỵ Nha Trang. Năm 1982, huyện đảo Trường Sa được thành lập. Năm 1989, tỉnh Khánh Hòa được tái lập; huyện Trường Sa thuộc Khánh Hòa. Quân cảng Cam Ranh do Liên Xô rồi Nga sử dụng đến năm 2002. Sau đó tỉnh phát triển khu kinh tế Vân Phong, sân bay quốc tế Cam Ranh và trở thành trung tâm du lịch biển.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, từ 1/7/2025, tỉnh Khánh Hòa hợp nhất với tỉnh Ninh Thuận thành tỉnh Khánh Hòa mới. Tên Khánh Hòa được giữ lại, trung tâm hành chính đặt tại Nha Trang. Cấp huyện bị bãi bỏ; thành phố Nha Trang, Cam Ranh, thị xã Ninh Hòa được sắp xếp thành các phường, xã; huyện Trường Sa trở thành đặc khu Trường Sa. Biển số xe 79 tiếp tục lưu hành, bên cạnh biển số 85 của Ninh Thuận cũ.

Địa lý

Khánh Hòa cũ giáp Phú Yên ở phía bắc, Đắk Lắk và Lâm Đồng ở phía tây, Ninh Thuận ở phía nam, Biển Đông ở phía đông. Núi chiếm phần lớn diện tích, tiến sát biển, chia dải ven biển thành những đồng bằng nhỏ: Vạn Ninh, Ninh Hòa, Nha Trang – Diên Khánh, Cam Ranh. Phía tây có các khối núi như Hòn Bà và vùng núi Khánh Sơn, Khánh Vĩnh.

Bờ biển khúc khuỷu với bán đảo Hòn Gốm, mũi Đôi — được xem là điểm cực đông của đất liền Việt Nam — và các vịnh Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh. Vịnh Nha Trang có các đảo Hòn Tre, Hòn Mun, Hòn Tằm; vùng Cam Ranh có đảo Bình Ba, Bình Hưng. Sông chính là sông Cái Nha Trang và sông Dinh Ninh Hòa. Khí hậu nhiệt đới gió mùa chịu ảnh hưởng đại dương, mùa mưa ngắn vào cuối năm; bão như Damrey (2017) gây thiệt hại nặng. Khu bảo vệ: khu bảo tồn Hòn Bà, khu bảo tồn biển Hòn Mun.

Con người

Người Kinh chiếm đa số; người Raglai sống ở Khánh Sơn, Khánh Vĩnh, cùng người Cơ Ho, Ê Đê và người Hoa. Giọng Nha Trang nhẹ, mang nét chuyển tiếp giữa miền Trung và miền Nam. Tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na (Bà Chúa Xứ, Việt hóa từ nữ thần Po Inư Nưgar), thờ cá Ông rất phổ biến; Phật giáo, Công giáo đều có mặt.

Người Khánh Hòa thường được mô tả là hiền hòa, mến khách, phóng khoáng. Ca dao quen thuộc: "Khánh Hòa là xứ trầm hương, non cao biển rộng người thương đi về".

Văn hóa

Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ, có Khánh Hòa, được UNESCO ghi danh năm 2017. Lễ hội lớn nhất là lễ hội Tháp Bà Ponagar vào tháng Ba âm lịch, với nghi lễ tắm tượng, múa Chăm và múa bóng. Các làng biển có lễ Cầu Ngư; Festival Biển Nha Trang tổ chức định kỳ. Người Raglai có đàn chapi, dàn mã la và kho sử thi truyền miệng; đàn đá Khánh Sơn là bộ đàn đá cổ được tìm thấy ở vùng núi phía tây.

Kiến trúc tiêu biểu: tháp Ponagar, thành Diên Khánh, Nhà thờ Núi (Nhà thờ Chánh tòa Nha Trang), chùa Long Sơn. Ẩm thực: bún cá, bún sứa, bánh canh chả cá, nem nướng Ninh Hòa, bánh căn, yến sào, tôm hùm Bình Ba, xoài Cam Lâm.

Nhân vật tiêu biểu

• Nguyễn Phúc Tần (1620–1687) — chúa Nguyễn, năm 1653 lập dinh Thái Khang, đưa vùng Khánh Hòa vào Đàng Trong.
• Trịnh Phong (mất 1887) — thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Khánh Hòa.
• Alexandre Yersin (1863–1943) — bác sĩ, nhà vi khuẩn học, lập viện Pasteur Nha Trang, an táng ở Suối Dầu theo di nguyện.
• Quách Tấn (1910–1992) — nhà thơ, sống phần lớn đời ở Nha Trang, tác giả khảo cứu "Xứ Trầm Hương".

Kinh tế

Du lịch biển là ngành chủ lực, tập trung ở Nha Trang, bán đảo Cam Ranh và Vân Phong, với sân bay quốc tế Cam Ranh. Khu kinh tế Vân Phong có nhà máy đóng tàu, kho xăng dầu và được định hướng phát triển cảng trung chuyển quốc tế. Cảng Nha Trang, Cam Ranh phục vụ vận tải và du lịch tàu biển.

Khánh Hòa nổi tiếng với nghề khai thác yến sào trên các đảo đá, nuôi tôm hùm ở Cam Ranh, Vạn Ninh, đánh bắt xa bờ, trồng mía, xoài, sầu riêng ở vùng núi Khánh Sơn. Giao thông: quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam, cao tốc Bắc – Nam, quốc lộ 26 lên Đắk Lắk, quốc lộ 27C qua đèo Khánh Lê lên Đà Lạt.

Du lịch

• Tháp Bà Ponagar — quần thể đền tháp Chăm, nơi hành hương của người Chăm và người Việt.
• Vịnh Nha Trang — đảo Hòn Tre, khu bảo tồn biển Hòn Mun, bãi biển Trần Phú.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Nha Trang
• Viện Hải dương học — bảo tàng sinh vật biển ở Cầu Đá.
• Vịnh Vân Phong và Đầm Môn — vịnh nước sâu với làng chài và bãi cát.
• Mũi Đôi — điểm cực đông đất liền Việt Nam.
• Thành cổ Diên Khánh — thành lũy cuối thế kỷ 18.
• Nhà thờ Núi và chùa Long Sơn — hai công trình tôn giáo nổi bật của Nha Trang.2Nằm ở Phường Nha Trang
• Bảo tàng Yersin và mộ Yersin ở Suối Dầu — di tích về bác sĩ Yersin.3Nằm ở Phường Nha Trang
• Đảo Bình Ba — đảo tôm hùm ở vịnh Cam Ranh.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Nam Cam Ranh
• Khu bảo tồn Hòn Bà — núi cao mát mẻ, có ngôi nhà gỗ của Yersin.5Nằm ở Xã Suối Dầu