Hậu Giang

Tổng quan

Tỉnh Hậu Giang (giai đoạn 2004–2025) là tỉnh nội địa ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long, nằm ngay phía nam thành phố Cần Thơ, tỉnh lỵ là thành phố Vị Thanh. Tỉnh được tách ra từ tỉnh Cần Thơ cũ ngày 1/1/2004 và tồn tại đến ngày 1/7/2025, khi hợp nhất với thành phố Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng thành thành phố Cần Thơ mới.

Mang tên dòng sông Hậu, đây là vùng đất trũng chằng chịt kênh rạch, nổi tiếng với chợ nổi Ngã Bảy, nơi bảy dòng kênh gặp nhau, kênh Xà No, khóm Cầu Đúc, bưởi Năm Roi Phú Hữu, khu bảo tồn Lung Ngọc Hoàng, và truyền thống căn cứ cách mạng của vùng Chương Thiện – Long Mỹ.

Lịch sử

Vùng đất mở bằng kênh đào

Trước thế kỷ 20, vùng đất nay là Hậu Giang phần lớn là đồng trũng, rừng tràm và lung bàu, người ở thưa thớt dọc các rạch tự nhiên. Dưới triều Nguyễn, vùng này thuộc tỉnh An Giang; thời Pháp thuộc thuộc tỉnh Cần Thơ, một phần thuộc Rạch Giá và Sóc Trăng. Bước ngoặt là việc người Pháp cho đào kênh Xà No đầu thế kỷ 20, nối sông Cần Thơ với vùng Vị Thanh và Rạch Giá. Kênh mở đường cho lưu dân vào khai hoang, lập nên các làng ven kênh và thị tứ Vị Thanh. Ở Phụng Hiệp, nơi bảy dòng kênh tỏa ra, hình thành ngã bảy và chợ nổi.

Kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, trận Tầm Vu năm 1948 (ở vùng Châu Thành A ngày nay) là chiến thắng tiêu biểu của lực lượng vũ trang miền Tây. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, năm 1961 vùng Vị Thanh – Long Mỹ được tách lập thành tỉnh Chương Thiện, tỉnh lỵ Vị Thanh. Đây là vùng giao tranh ác liệt; vùng Long Mỹ, Vị Thủy là căn cứ cách mạng lâu năm. Ngôi đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Long Mỹ được người dân dựng lên ngay giữa thời chiến tranh.

Sau năm 1975

Năm 1976, vùng này thuộc tỉnh Hậu Giang rộng lớn (gồm Cần Thơ và Sóc Trăng), tỉnh lỵ Cần Thơ. Từ năm 1992, sau khi Hậu Giang tách đôi, vùng này thuộc tỉnh Cần Thơ. Theo Nghị quyết 22/2003/QH11, ngày 1/1/2004 tỉnh Cần Thơ được chia, và tỉnh Hậu Giang mới ra đời với tỉnh lỵ Vị Thanh, gồm Vị Thanh, Ngã Bảy (Phụng Hiệp), Long Mỹ, Vị Thủy, Châu Thành, Châu Thành A. Trong hai thập niên, tỉnh phát triển đô thị Vị Thanh, các khu công nghiệp ven sông Hậu và tuyến giao thông Quản Lộ – Phụng Hiệp.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Hậu Giang hợp nhất với thành phố Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng thành thành phố Cần Thơ mới. Tên gọi và trung tâm hành chính được đặt tại Cần Thơ; Vị Thanh không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ, các huyện, thị xã cũ được sắp xếp thành các xã, phường. Biển số xe 95 của Hậu Giang vẫn được sử dụng. Sau hơn hai thập niên tách riêng, Hậu Giang trở lại chung một đơn vị hành chính với Cần Thơ, như trước năm 2004.

Địa lý

Hậu Giang cũ nằm giữa đồng bằng, không giáp biển. Phía bắc giáp thành phố Cần Thơ, phía đông giáp Sóc Trăng và có một đoạn bờ sông Hậu, phía nam giáp Bạc Liêu, phía tây giáp Kiên Giang. Địa hình thấp, bằng phẳng; vùng ven sông Hậu là đất phù sa ngọt, vùng phía tây và nam (Long Mỹ, Vị Thanh) là đất trũng, nhiễm phèn.

Mạng lưới kênh rạch dày đặc với kênh Xà No, kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp, sông Cái Lớn và hệ thống kênh tỏa ra từ Ngã Bảy. Khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng ở Phụng Hiệp giữ lại vùng đất ngập nước và rừng tràm, nơi cư trú của nhiều loài chim, cá. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, hai mùa mưa – khô rõ rệt. Thách thức gồm xâm nhập mặn từ phía biển Tây trong mùa khô, ngập úng, phèn hóa và sạt lở bờ kênh.

Con người

Phần lớn cư dân là người Kinh, cùng cộng đồng người Khmer và người Hoa. Tiếng nói là phương ngữ Nam Bộ. Tôn giáo gồm Phật giáo (Bắc tông và Nam tông Khmer), Phật giáo Hòa Hảo, Cao Đài, Công giáo và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Phần lớn cư dân là con cháu những lưu dân đến khai phá dọc kênh Xà No và các kênh đào thế kỷ 20. Người Hậu Giang thường được mô tả là chân chất, cần cù, hiếu khách, gắn bó với ruộng vườn và sông nước, mang tinh thần chịu thương chịu khó của người khẩn hoang vùng trũng.

Văn hóa

Chợ nổi Ngã Bảy (chợ nổi Phụng Hiệp) là biểu tượng văn hóa sông nước của tỉnh. Đờn ca tài tử Nam Bộ (UNESCO ghi danh năm 2013) sinh hoạt khắp các ấp. Người Khmer giữ các lễ Chol Chnam Thmay, Sene Dolta, Ok Om Bok; các đình làng giữ lễ Kỳ yên.

Đặc sản gồm khóm Cầu Đúc (Vị Thanh), bưởi Năm Roi Phú Hữu (Châu Thành), cá thát lát, mía, chuột đồng, lẩu mắm, cá lóc. Nghề truyền thống có đan lát, đóng xuồng, làm bánh dân gian.

Nhân vật tiêu biểu

Cho đến năm 2004, vùng đất Hậu Giang là một phần của tỉnh Cần Thơ, nên các nhân vật lịch sử gắn với vùng này thường được ghi nhận chung trong lịch sử Cần Thơ (xem trang Cần Thơ).

Kinh tế

Kinh tế dựa trên nông nghiệp: lúa, mía, khóm, bưởi, cây ăn trái và thủy sản nước ngọt như cá thát lát, cá tra. Công nghiệp tập trung ở các khu công nghiệp Sông Hậu và Tân Phú Thạnh ven sông Hậu, gồm chế biến nông sản, thủy sản, giấy. Giao thông gồm quốc lộ 1 qua Châu Thành A – Ngã Bảy, quốc lộ 61, 61C, đường Quản Lộ – Phụng Hiệp, tuyến cao tốc Cần Thơ – Cà Mau và mạng lưới đường thủy theo kênh Xà No, Quản Lộ – Phụng Hiệp.

Du lịch

• Chợ nổi Ngã Bảy — chợ trên sông ở nơi bảy dòng kênh hội tụ.
• Khu bảo tồn Lung Ngọc Hoàng — đất ngập nước, rừng tràm và sân chim của đồng bằng.
• Kênh Xà No — con kênh đào đầu thế kỷ 20 mở ra vùng đất Hậu Giang.
• Khu di tích chiến thắng Tầm Vu — ghi dấu trận đánh năm 1948.
• Đền thờ Bác Hồ ở Long Mỹ — ngôi đền dựng giữa thời chiến tranh.
• Vườn khóm Cầu Đúc và vườn bưởi Phú Hữu — các vùng chuyên canh trái cây nổi tiếng.