Cần Thơ

Tổng quan

Thành phố Cần Thơ (giai đoạn 2004–2025) là thành phố trực thuộc trung ương nằm bên bờ nam sông Hậu, ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long. Thành phố được thành lập ngày 1/1/2004, khi tỉnh Cần Thơ cũ được chia thành thành phố Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang; đến ngày 1/7/2025, thành phố hợp nhất với Hậu Giang và Sóc Trăng thành thành phố Cần Thơ mới, vẫn giữ tên và trung tâm hành chính.

Từ thời Pháp thuộc, Cần Thơ được gọi là "Tây Đô". Thành phố là trung tâm thương mại, dịch vụ, giáo dục, y tế của cả vùng đồng bằng, nổi tiếng với chợ nổi Cái Răng, bến Ninh Kiều, nhà cổ Bình Thủy, Đại học Cần Thơ và cầu Cần Thơ vượt sông Hậu.

Lịch sử

Từ Trấn Giang đến tỉnh Cần Thơ

Vùng đất này thuộc không gian văn hóa Óc Eo – Phù Nam trong những thế kỷ đầu Công nguyên, rồi thuộc vùng ảnh hưởng của Chân Lạp. Năm 1739, Mạc Thiên Tứ lập đạo Trấn Giang ở vùng ngã ba sông Hậu và sông Cần Thơ, được xem là mốc khởi đầu của Cần Thơ. Về tên gọi, có thuyết dân gian cho rằng "Cần Thơ" bắt nguồn từ "cầm thi giang" — dòng sông của tiếng đàn và lời thơ; cũng có ý kiến cho rằng tên gọi có gốc từ tiếng Khmer. Chưa có kết luận thống nhất.

Dưới triều Nguyễn, vùng này thuộc trấn Vĩnh Thanh, rồi từ năm 1832 thuộc tỉnh An Giang (huyện Phong Phú). Sau khi người Pháp chiếm miền Tây năm 1867, vùng Cần Thơ trở thành một hạt tham biện, và từ năm 1900 là tỉnh Cần Thơ. Lúa gạo xuất khẩu, kênh đào và nhà máy xay xát biến Cần Thơ thành đô thị lớn nhất miền Tây.

Thế kỷ 20

Cần Thơ là nơi phong trào yêu nước và cách mạng sớm phát triển; nhà cách mạng Châu Văn Liêm, người Ô Môn, là một trong những đại biểu dự hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản năm 1930. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, tỉnh mang tên Phong Dinh, còn thành phố Cần Thơ là nơi đặt bộ tư lệnh Vùng 4 chiến thuật, và Viện Đại học Cần Thơ được thành lập năm 1966.

Sau năm 1975

Năm 1976, Cần Thơ cùng Sóc Trăng hợp thành tỉnh Hậu Giang, tỉnh lỵ là thành phố Cần Thơ. Cuối năm 1991, Hậu Giang được tách lại thành tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng. Theo Nghị quyết 22/2003/QH11, từ 1/1/2004 tỉnh Cần Thơ được chia thành thành phố Cần Thơ trực thuộc trung ương và tỉnh Hậu Giang. Thành phố gồm các quận Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng, Ô Môn, Thốt Nốt và các huyện Phong Điền, Cờ Đỏ, Vĩnh Thạnh, Thới Lai. Năm 2010, cầu Cần Thơ được khánh thành, nối liền hai bờ sông Hậu.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), thành phố Cần Thơ hợp nhất với tỉnh Hậu Giang và tỉnh Sóc Trăng thành thành phố Cần Thơ mới. Tên gọi Cần Thơ và trung tâm hành chính tại Cần Thơ được giữ lại. Cấp quận, huyện bị bãi bỏ; các quận, huyện cũ được sắp xếp thành các phường, xã trực thuộc thành phố. Biển số xe 65 của Cần Thơ vẫn được sử dụng, bên cạnh 95 (Hậu Giang) và 83 (Sóc Trăng). Với vai trò trung tâm vùng sẵn có, Cần Thơ cũ là hạt nhân đô thị của thành phố mới.

Địa lý

Thành phố Cần Thơ cũ trải dài dọc bờ nam sông Hậu; bên kia sông là Vĩnh Long và Đồng Tháp, phía tây bắc giáp An Giang, phía tây nam giáp Kiên Giang, phía nam giáp Hậu Giang. Địa hình bằng phẳng, đất phù sa ngọt ven sông, càng vào trong càng trũng. Sông Cần Thơ chảy qua trung tâm và đổ vào sông Hậu tại bến Ninh Kiều; trên sông Hậu có các cồn, cù lao như cồn Sơn, cồn Ấu, cù lao Tân Lộc.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4. Mùa nước nổi cuối năm đem phù sa về đồng ruộng. Thách thức lớn là triều cường gây ngập nội ô, sạt lở bờ sông và sụt lún đất.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, cùng cộng đồng người Hoa và người Khmer. Tiếng nói là phương ngữ Nam Bộ. Tôn giáo gồm Phật giáo, Công giáo (Cần Thơ là trụ sở Giáo phận Cần Thơ), Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo, Tin Lành, cùng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và thờ thần ở các đình làng.

Là đô thị trung tâm, Cần Thơ thu hút người học, người làm ăn từ khắp đồng bằng. Người Cần Thơ thường được mô tả là hiền hòa, hiếu khách, phóng khoáng, nói năng nhỏ nhẹ, và có truyền thống văn chương — vùng đất của Bùi Hữu Nghĩa, Phan Văn Trị. Câu ca dao quen thuộc "Cần Thơ gạo trắng nước trong / Ai đi đến đó lòng không muốn về" thể hiện niềm tự hào về sự trù phú của quê hương.

Văn hóa

Đờn ca tài tử Nam Bộ (UNESCO ghi danh năm 2013) sinh hoạt rộng rãi; chợ nổi Cái Răng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Các đình làng như đình Bình Thủy giữ lễ Kỳ yên cầu an hằng năm. Người Hoa có chùa Ông (Quảng Triệu hội quán) bên bến Ninh Kiều; người Khmer có chùa Munir Ansay.

Kiến trúc tiêu biểu là nhà cổ Bình Thủy, ngôi nhà vườn hơn trăm tuổi pha phong cách Việt – Pháp, cùng chợ cổ Cần Thơ bên sông. Nghề truyền thống gồm làm hủ tiếu ở Cái Răng, làm bánh tráng, đóng ghe xuồng. Ẩm thực có hủ tiếu Cái Răng, bánh xèo, lẩu mắm, bánh cống, cá lóc nướng trui, vịt nấu chao, và trái cây miệt vườn Phong Điền.

Nhân vật tiêu biểu

• Mạc Thiên Tứ (1718–1780) — trấn thủ Hà Tiên, người lập đạo Trấn Giang năm 1739, tiền thân của Cần Thơ.
• Bùi Hữu Nghĩa (1807–1872) — thủ khoa, nhà thơ, tác giả tuồng, sinh ở Long Tuyền (Bình Thủy).
• Phan Văn Trị (1830–1910) — nhà thơ yêu nước, những năm cuối đời sống và mất ở Phong Điền.
• Châu Văn Liêm (1902–1930) — nhà cách mạng quê Ô Môn, đại biểu dự hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản năm 1930.
• Lưu Hữu Phước (1921–1989) — nhạc sĩ sinh ở Ô Môn, tác giả nhiều ca khúc nổi tiếng như "Lên đàng", "Bạch Đằng giang".
• Võ Tòng Xuân — nhà nông học, gắn bó lâu năm với Đại học Cần Thơ.

Kinh tế

Cần Thơ cũ là trung tâm thương mại, dịch vụ, tài chính, giáo dục, y tế của đồng bằng. Công nghiệp tập trung ở các khu công nghiệp Trà Nóc và Hưng Phú, chủ yếu là chế biến lúa gạo, thủy sản, thức ăn chăn nuôi, dược phẩm. Trung tâm điện lực Ô Môn là công trình năng lượng lớn. Nông nghiệp gồm lúa ở Thới Lai, Cờ Đỏ, Vĩnh Thạnh, vườn cây ăn trái ở Phong Điền, nuôi cá tra ven sông Hậu.

Thành phố có sân bay quốc tế Cần Thơ, cảng Cái Cui, cầu Cần Thơ, các quốc lộ 1 và 91, cao tốc nối với Thành phố Hồ Chí Minh, và là đầu mối đường thủy của cả vùng.

Du lịch

• Chợ nổi Cái Răng — chợ trên sông họp từ tờ mờ sáng, ghe treo "cây bẹo" rao hàng.1Nằm ở Phường Cái Răng
• Bến Ninh Kiều — bờ sông trung tâm thành phố, biểu tượng của Cần Thơ.
• Nhà cổ Bình Thủy — nhà vườn hơn trăm tuổi pha kiến trúc Việt – Pháp.
• Đình Bình Thủy — đình làng Nam Bộ cổ ở Long Tuyền.
• Chùa Ông — hội quán người Hoa bên bến Ninh Kiều.
• Chùa Munir Ansay — chùa Khmer giữa trung tâm thành phố.
• Mộ và đền thờ Phan Văn Trị — ở Phong Điền.
• Thiền viện Trúc Lâm Phương Nam — thiền viện lớn ở Phong Điền.
• Vườn cò Bằng Lăng — sân chim tự nhiên ở Thốt Nốt.
• Cồn Sơn — cù lao trên sông Hậu với vườn cây và nghề nuôi cá.
• Cầu Cần Thơ — cây cầu dây văng vượt sông Hậu.2Nằm ở Phường Hưng Phú