Sóc Trăng

Tổng quan

Tỉnh Sóc Trăng (giai đoạn 1992–2025) là tỉnh ven biển ở phía nam đồng bằng sông Cửu Long, nằm bên hạ lưu sông Hậu, tỉnh lỵ là thành phố Sóc Trăng. Tỉnh được tái lập khi tỉnh Hậu Giang cũ tách đôi cuối năm 1991, và tồn tại đến ngày 1/7/2025, khi hợp nhất với thành phố Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang thành thành phố Cần Thơ mới.

Sóc Trăng là vùng đất cộng cư lâu đời của người Kinh, người Khmer và người Hoa, nổi tiếng với hệ thống chùa Khmer như chùa Dơi, chùa Kh'leang, chùa Chén Kiểu, với chùa Đất Sét, lễ hội Ok Om Bok và đua ghe ngo, bánh pía, hành tím Vĩnh Châu, và là quê hương của các giống lúa thơm ST, trong đó ST25 được vinh danh gạo ngon nhất thế giới năm 2019.

Lịch sử

Xứ Ba Thắc

Tên "Sóc Trăng" bắt nguồn từ tiếng Khmer Srok Kh'leang, thường được giải nghĩa là "xứ có kho chứa" — kho bạc của xứ; người Việt đọc trại thành "Sốc Kha Lăng" rồi Sóc Trăng. Vùng đất này xưa thuộc không gian văn hóa Óc Eo – Phù Nam, rồi thuộc Chân Lạp, với tên gọi Ba Thắc (Bassac) gắn với hạ lưu sông Hậu. Người Khmer sinh sống lâu đời trên các giồng cát, lập phum sóc quanh các ngôi chùa.

Thế kỷ 18 – thời Nguyễn

Năm 1739, Mạc Thiên Tứ lập đạo Trấn Di ở vùng Bạc Liêu – Sóc Trăng. Đến giữa thế kỷ 18, chúa Nguyễn xác lập quyền cai quản vùng Ba Thắc. Người Hoa đến buôn bán, định cư; thương cảng Bãi Xàu trên sông Mỹ Thanh từng là nơi ghe thuyền các nơi đến thu mua lúa gạo. Dưới triều Nguyễn, vùng này được tổ chức thành phủ Ba Xuyên thuộc tỉnh An Giang.

Thời Pháp thuộc và kháng chiến

Người Pháp chiếm vùng này năm 1867, lập hạt tham biện Sóc Trăng; năm 1882 một phần đất phía nam được tách để lập hạt Bạc Liêu. Từ năm 1900, Sóc Trăng là một tỉnh. Kinh tế lúa gạo phát triển mạnh, thị xã Sóc Trăng trở thành nơi buôn bán sầm uất của người Hoa. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, tỉnh mang tên Ba Xuyên. Vùng nông thôn Sóc Trăng là địa bàn hoạt động của lực lượng kháng chiến trong cả hai cuộc chiến tranh, với sự tham gia của đồng bào Khmer.

Sau năm 1975

Năm 1976, Sóc Trăng hợp nhất với Cần Thơ thành tỉnh Hậu Giang, tỉnh lỵ Cần Thơ. Cuối năm 1991, Quốc hội quyết định chia Hậu Giang thành tỉnh Cần Thơ và tỉnh Sóc Trăng; tỉnh Sóc Trăng tái lập từ năm 1992 với tỉnh lỵ thị xã (sau là thành phố) Sóc Trăng. Trong ba thập niên, tỉnh phát triển nuôi tôm, cảng Trần Đề, nhiệt điện Long Phú và các giống lúa ST.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Sóc Trăng hợp nhất với thành phố Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang thành thành phố Cần Thơ mới. Tên gọi và trung tâm hành chính đặt tại Cần Thơ. Cấp huyện bị bãi bỏ; các huyện, thị xã, thành phố cũ được sắp xếp thành các xã, phường. Biển số xe 83 của Sóc Trăng vẫn được sử dụng. Bản sắc văn hóa Kinh – Khmer – Hoa, lễ hội Ok Om Bok, chùa chiền và thương hiệu lúa ST tiếp tục gắn với tên Sóc Trăng.

Địa lý

Sóc Trăng cũ nằm ở hạ lưu và cửa sông Hậu. Phía bắc và tây bắc giáp Hậu Giang và Cần Thơ, phía đông bắc giáp Trà Vinh qua sông Hậu, phía tây nam giáp Bạc Liêu, phía đông và đông nam giáp biển Đông. Sông Hậu đổ ra biển qua hai cửa Định An và Trần Đề; giữa hai cửa là cù lao Dung, cù lao phù sa với rừng bần, vườn cây.

Địa hình thấp, bằng phẳng, có các giồng cát chạy song song bờ biển (đặc biệt ở Vĩnh Châu), là nơi người Khmer sinh sống và trồng hành tím. Bờ biển là bãi bồi bùn có rừng ngập mặn phòng hộ. Các sông chính gồm sông Hậu, sông Mỹ Thanh, sông Saintard, kênh Maspéro chảy qua thành phố Sóc Trăng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo. Thách thức gồm xâm nhập mặn mùa khô (nặng nề trong các đợt hạn mặn 2015–2016 và 2019–2020), xói lở bờ biển và bờ sông.

Con người

Sóc Trăng là nơi cộng cư của người Kinh, người Khmer — cộng đồng Khmer đông đảo, sinh sống ở hầu khắp các vùng — và người Hoa, phần lớn gốc Triều Châu, tập trung ở thành phố Sóc Trăng, Vĩnh Châu, Mỹ Xuyên. Nhiều gia đình có hôn nhân hỗn hợp, nhiều người nói thạo cả tiếng Việt, tiếng Khmer và tiếng Triều Châu; phương ngữ Nam Bộ ở đây vay mượn nhiều từ Khmer và Triều Châu.

Người Khmer theo Phật giáo Nam tông, ngôi chùa là trung tâm sinh hoạt tôn giáo, giáo dục, văn hóa của mỗi phum sóc. Người Kinh, người Hoa theo Phật giáo Bắc tông, thờ tổ tiên, thờ Quan Công, Bà Thiên Hậu, Ông Bổn; ngoài ra có Công giáo, Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo.

Người Sóc Trăng thường được mô tả là hiền hòa, mộ đạo, cởi mở, sự hòa hợp giữa ba cộng đồng thường được nêu như một nét đặc trưng của vùng đất này. Người nông dân Sóc Trăng nổi tiếng cần cù, chịu thương chịu khó, gắn với hình ảnh những ruộng hành tím trên giồng cát và đồng lúa thơm.

Văn hóa

Lễ hội tiêu biểu nhất là Ok Om Bok (lễ cúng trăng của người Khmer) vào rằm tháng 10 âm lịch, đi kèm hội đua ghe ngo trên sông Maspéro, thu hút các đội ghe từ khắp đồng bằng. Người Khmer còn có Tết Chol Chnam Thmay, lễ Sene Dolta. Nghệ thuật Dù kê (sân khấu kịch hát Khmer Nam Bộ), Rô băm, nhạc ngũ âm, múa Rom vong được gìn giữ. Người Hoa có lễ Thanh minh, lễ vía Bà, các hội quán.

Kiến trúc tiêu biểu là các chùa Khmer mái cong nhiều tầng, trang trí rắn Naga, chim thần Krud, tiên nữ Kenor; chùa Đất Sét với đồ thờ nặn bằng đất sét; chùa Chén Kiểu gắn chén dĩa sứ. Ẩm thực đặc trưng: bún nước lèo, bánh cống, bánh pía (Vũng Thơm), lạp xưởng, mè láng, bún gỏi già, hành tím Vĩnh Châu, bưởi, khoai môn.

Nhân vật tiêu biểu

• Lương Định Của (1920–1975) — nhà nông học sinh ở Sóc Trăng, người đặt nền móng cho công tác chọn tạo giống cây trồng ở Việt Nam.
• Ngô Kim Tòng — người dành nhiều thập kỷ nặn tượng, đắp đồ thờ bằng đất sét cho chùa Bửu Sơn (chùa Đất Sét).
• Hồ Quang Cua — kỹ sư nông nghiệp ở Sóc Trăng, người cùng cộng sự lai tạo giống lúa thơm ST25.

Kinh tế

Kinh tế dựa trên nông nghiệp và thủy sản: lúa (các giống lúa thơm ST), hành tím Vĩnh Châu, mía, cây ăn trái, nuôi tôm nước lợ ven biển và đánh bắt hải sản. Công nghiệp gồm chế biến thủy sản, lúa gạo, nhiệt điện Long Phú, và các dự án điện gió ven biển. Giao thông gồm quốc lộ 1, quốc lộ Nam Sông Hậu, cảng Trần Đề, và đường thủy theo sông Hậu.

Du lịch

• Chùa Dơi (Mahatup) — chùa Khmer nơi đàn dơi quạ treo mình trên cây.1Nằm ở Phường Phú Lợi
• Chùa Kh'leang — một trong những ngôi chùa Khmer cổ của Sóc Trăng.
• Chùa Đất Sét (Bửu Sơn tự) — đồ thờ, tượng, tháp đều nặn bằng đất sét.
• Chùa Chén Kiểu — chùa Khmer trang trí chén dĩa sứ gắn trên tường.
• Bảo tàng văn hóa Khmer Sóc Trăng — trưng bày đời sống, nghệ thuật của người Khmer.
• Hồ Nước Ngọt — không gian xanh giữa thành phố Sóc Trăng.
• Sông Maspéro — nơi diễn ra hội đua ghe ngo.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Sóc Trăng
• Cù lao Dung — cù lao giữa hai cửa sông Hậu, có rừng bần và vườn cây trái.
• Vùng hành tím Vĩnh Châu — những ruộng hành trên giồng cát ven biển.