Bình Phước

Tổng quan

Bình Phước là tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ tồn tại từ năm 1997 đến ngày 30/6/2025, nằm ở vùng cao nguyên đất đỏ bazan chuyển tiếp giữa Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, có đường biên giới với Campuchia. Tỉnh lỵ là thành phố Đồng Xoài. Tên tỉnh ghép từ hai tỉnh cũ Bình Long và Phước Long.

Bình Phước được biết đến là vùng cao su và điều lớn của cả nước, với những địa danh lịch sử như Phú Riềng Đỏ, sóc Bom Bo, Lộc Ninh, An Lộc, Phước Long, và là quê hương của người S'tiêng. Từ ngày 1/7/2025, Bình Phước hợp nhất với Đồng Nai thành tỉnh Đồng Nai mới, trung tâm hành chính tại Biên Hòa.

Lịch sử

Thời tiền sử và các tộc người bản địa

Vùng cao nguyên Bình Phước có những dấu tích tiền sử đặc biệt là các thành đất hình tròn ở vùng Lộc Ninh, những công trình đất đắp có hào bao quanh của cư dân cổ. Trong nhiều thế kỷ, đây là địa bàn sinh sống của người S'tiêng, M'Nông và người Khmer ở vùng biên giới, nằm ngoài vùng kiểm soát trực tiếp của các triều đình.

Thời Pháp thuộc

Đầu thế kỷ 20, người Pháp mở đường và lập các đồn điền cao su lớn trên đất đỏ bazan, tuyển mộ phu từ miền Bắc và miền Trung vào làm việc trong điều kiện khắc nghiệt. Tháng 2/1930, công nhân đồn điền Phú Riềng dưới sự lãnh đạo của chi bộ cộng sản đã bãi công, sự kiện đi vào lịch sử với tên gọi "Phú Riềng Đỏ", gắn với tên tuổi Trần Tử Bình.

Hai cuộc kháng chiến

Năm 1956, chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập hai tỉnh Bình Long (tỉnh lỵ An Lộc) và Phước Long. Vùng rừng núi biên giới trở thành căn cứ và hành lang chiến lược của cách mạng miền Nam; khu căn cứ Tà Thiết ở Lộc Ninh là nơi đặt Bộ chỉ huy Miền.

Năm 1965 diễn ra trận Đồng Xoài. Sóc Bom Bo của người S'tiêng nổi tiếng với những đêm giã gạo nuôi quân, đi vào bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo của nhạc sĩ Xuân Hồng. Năm 1972, Lộc Ninh được giải phóng và trở thành thủ phủ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam; cùng năm, thị xã An Lộc chịu cuộc vây hãm kéo dài nhiều tháng. Năm 1973, sân bay Lộc Ninh là nơi diễn ra việc trao trả tù binh theo Hiệp định Paris. Ngày 6/1/1975, Phước Long trở thành tỉnh đầu tiên ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn, mở đường cho cuộc Tổng tiến công mùa xuân 1975.

Từ 1975 đến 2025

Năm 1976, Bình Long và Phước Long cùng Bình Dương hợp thành tỉnh Sông Bé, tỉnh lỵ Thủ Dầu Một. Sau 1975, nhiều vùng kinh tế mới được lập, đón người từ miền Bắc và miền Trung lên khai hoang. Từ ngày 1/1/1997, tỉnh Sông Bé được chia lại; phần phía bắc thành tỉnh Bình Phước, tỉnh lỵ Đồng Xoài. Những năm sau đó, Bình Phước phát triển thành vùng cây công nghiệp lớn; Đồng Xoài được nâng lên thành phố, Bình Long và Phước Long trở thành thị xã.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, từ ngày 1/7/2025 tỉnh Bình Phước hợp nhất với tỉnh Đồng Nai thành tỉnh Đồng Nai mới, trung tâm hành chính đặt tại Biên Hòa. Đồng Xoài không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ; các thị xã, huyện cũ như Bình Long, Phước Long, Lộc Ninh, Bù Đăng, Chơn Thành được tổ chức lại thành xã, phường.

Tên Bình Phước không còn là tên tỉnh, nhưng biển số xe 93 vẫn được dùng, và các thương hiệu như hạt điều Bình Phước vẫn giữ tên gọi gắn với vùng đất.

Địa lý

Bình Phước cũ giáp Campuchia ở phía bắc và tây bắc, Đắk Nông ở phía đông bắc, Lâm Đồng và Đồng Nai ở phía đông và đông nam, Bình Dương ở phía nam và Tây Ninh ở phía tây. Địa hình là cao nguyên và đồi lượn sóng, phần lớn là đất đỏ bazan và đất xám, thấp dần từ đông bắc xuống tây nam.

Núi Bà Rá ở Phước Long nổi lên giữa vùng cao nguyên. Sông Bé chảy qua giữa tỉnh với các hồ thủy điện Thác Mơ, Cần Đơn, Srok Phu Miêng; sông Sài Gòn chảy dọc phía tây, sông Đồng Nai ở phía đông.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa khô kéo dài dễ gây hạn hán và cháy rừng; hầu như không có bão. Vườn quốc gia Bù Gia Mập giáp biên giới Campuchia bảo tồn rừng nguyên sinh, và vùng trảng cỏ Bù Lạch ở Bù Đăng là cảnh quan đồng cỏ đặc biệt.

Con người

Bên cạnh người Kinh, Bình Phước là quê hương của người S'tiêng — dân tộc bản địa đông nhất —, cùng người M'Nông, Khmer ở vùng biên giới, và người Tày, Nùng, Hoa di cư đến. Giọng nói pha trộn nhiều vùng miền do lịch sử di cư.

Tín ngưỡng gồm Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài và tín ngưỡng truyền thống của các dân tộc bản địa thờ thần rừng, thần lúa.

Người S'tiêng thường được mô tả là cần cù, gắn bó với rừng, chất phác và kiên trung, như câu chuyện sóc Bom Bo trong chiến tranh. Người Bình Phước nói chung mang tinh thần của những người đi khai hoang: chịu thương chịu khó, dám làm và dễ hòa nhập.

Văn hóa

Người S'tiêng, M'Nông giữ cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, rượu cần, nhà sàn và các lễ cúng mùa màng. Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S'tiêng sóc Bom Bo lưu giữ không gian sống và nghề truyền thống của đồng bào.

Ẩm thực nổi bật có hạt điều Bình Phước — sản phẩm có chỉ dẫn địa lý —, hạt tiêu, và món canh thụt của người S'tiêng, nấu bằng cách nhồi rau, thịt vào ống tre rồi nướng trên lửa.

Nhân vật tiêu biểu

• Trần Tử Bình (1907–1967) — một trong những người lãnh đạo cuộc bãi công Phú Riềng Đỏ năm 1930, sau là tướng lĩnh và nhà ngoại giao.
• Huỳnh Tấn Phát (1913–1989) — Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, chính quyền đặt thủ phủ ở Lộc Ninh từ năm 1972.
• Nguyễn Hữu Thọ (1910–1996) — Chủ tịch Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, có thời gian làm việc tại vùng giải phóng Lộc Ninh.
• Xuân Hồng — nhạc sĩ, tác giả bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo về người S'tiêng.
• Lê Văn Hưng (1933–1975) — tướng Việt Nam Cộng hòa, tư lệnh Sư đoàn 5, chỉ huy phòng thủ An Lộc năm 1972.

Kinh tế

Bình Phước là vùng cao su và điều lớn của cả nước, cùng hồ tiêu, cà phê và cây ăn trái. Công nghiệp chế biến hạt điều, mủ cao su phát triển mạnh. Các khu công nghiệp tập trung ở Chơn Thành, Đồng Xoài, Minh Hưng.

Quốc lộ 13 nối Bình Phước với Thành phố Hồ Chí Minh và cửa khẩu quốc tế Hoa Lư ở Lộc Ninh; quốc lộ 14 nối với Tây Nguyên. Các nhà máy thủy điện trên sông Bé là nguồn năng lượng quan trọng.

Du lịch

• Vườn quốc gia Bù Gia Mập — rừng nguyên sinh giáp biên giới Campuchia.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Bù Gia Mập
• Núi Bà Rá và hồ Thác Mơ — cảnh quan núi – hồ ở Phước Long.2Nằm ở Phường Phước Long
• Sóc Bom Bo — khu bảo tồn văn hóa S'tiêng ở Bù Đăng.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Bom Bo
• Trảng cỏ Bù Lạch — đồng cỏ rộng giữa vùng rừng Bù Đăng.
• Khu di tích Phú Riềng Đỏ — nơi diễn ra cuộc bãi công năm 1930.
• Căn cứ Tà Thiết — nơi đặt Bộ chỉ huy Miền ở Lộc Ninh.
• Sân bay Lộc Ninh — nơi trao trả tù binh năm 1973.