Đồng Nai

Tổng quan

Đồng Nai là tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ tồn tại với địa giới này đến ngày 30/6/2025, nằm ở phía đông bắc Thành phố Hồ Chí Minh, dọc theo sông Đồng Nai. Tỉnh lỵ là thành phố Biên Hòa. Đây là một trong những vùng đất khai phá sớm nhất ở phương Nam, nơi có thương cảng Cù lao Phố và Văn miếu Trấn Biên, đồng thời là một trong những tỉnh công nghiệp hàng đầu cả nước, có khu công nghiệp đầu tiên của Việt Nam và công trình sân bay Long Thành.

Từ ngày 1/7/2025, Đồng Nai hợp nhất với Bình Phước. Tỉnh mới giữ tên Đồng Nai và trung tâm hành chính tại Biên Hòa.

Lịch sử

Thời tiền sử

Lưu vực sông Đồng Nai là cái nôi của văn hóa Đồng Nai thời đại kim khí. Đàn đá Bình Đa tìm thấy ở Biên Hòa là một trong những nhạc cụ cổ nhất Đông Nam Á; mộ cự thạch Hàng Gòn ở Long Khánh là công trình mộ đá hiếm có. Ở thượng nguồn, di chỉ khảo cổ Cát Tiên với các nền đền tháp, linga – yoni là dấu tích của một trung tâm tôn giáo cổ. Vùng rừng đồi là địa bàn sinh sống lâu đời của người Mạ, Chơ Ro, S'tiêng.

Trấn Biên – Biên Hòa

Năm 1679, nhóm di thần nhà Minh do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu được chúa Nguyễn cho vào khai khẩn vùng Bàn Lân, lập nên Cù lao Phố — thương cảng sầm uất đầu tiên của Nam Bộ. Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh lập phủ Gia Định, đặt dinh Trấn Biên tại vùng này. Năm 1715, Văn miếu Trấn Biên được dựng, là văn miếu đầu tiên ở phương Nam.

Cù lao Phố bị tàn phá trong chiến tranh giữa Tây Sơn và chúa Nguyễn những năm 1770, nhiều thương nhân chuyển về vùng Chợ Lớn. Dưới triều Nguyễn, Trấn Biên đổi thành trấn rồi tỉnh Biên Hòa, một trong sáu tỉnh Nam Kỳ. Trịnh Hoài Đức, người Biên Hòa, là tác giả Gia Định thành thông chí, bộ địa chí quan trọng bậc nhất về vùng đất phương Nam.

Thời Pháp thuộc

Pháp chiếm Biên Hòa cuối năm 1861 và lập tỉnh Biên Hòa của xứ Nam Kỳ. Các đồn điền cao su mở rộng khắp vùng đất đỏ. Năm 1903, Trường Mỹ nghệ Biên Hòa ra đời, nơi hình thành dòng gốm Biên Hòa men xanh đồng trổ nổi tiếng.

Hai cuộc kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, vùng rừng phía bắc Biên Hòa trở thành Chiến khu Đ, gắn với nhà thơ – chỉ huy Huỳnh Văn Nghệ. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, vùng đất gồm các tỉnh Biên Hòa, Long Khánh và Phước Tuy; năm 1963, khu kỹ nghệ Biên Hòa — tiền thân của khu công nghiệp Biên Hòa 1 — được thành lập. Biên Hòa có căn cứ không quân lớn, từng bị tập kích năm 1964. Tháng 4/1975, trận Xuân Lộc ở Long Khánh là trận đánh lớn cuối cùng trước khi quân giải phóng tiến vào Sài Gòn.

Từ 1975 đến 2025

Năm 1976, tỉnh Đồng Nai được lập từ Biên Hòa, Long Khánh và Phước Tuy, tỉnh lỵ Biên Hòa. Năm 1979, Vũng Tàu và Côn Đảo tách ra thành đặc khu; năm 1991, các huyện Châu Thành, Long Đất, Xuyên Mộc chuyển sang tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu mới thành lập, tạo nên địa giới Đồng Nai tồn tại đến năm 2025. Từ cuối thập niên 1990, Đồng Nai phát triển mạnh các khu công nghiệp; Long Khánh trở thành thành phố, và năm 2021 sân bay quốc tế Long Thành được khởi công.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, từ ngày 1/7/2025 tỉnh Đồng Nai hợp nhất với tỉnh Bình Phước thành tỉnh Đồng Nai mới. Tên Đồng Nai và trung tâm hành chính tại Biên Hòa được giữ nguyên. Cấp huyện bị bãi bỏ; Biên Hòa, Long Khánh và các huyện cũ được tổ chức lại thành các phường, xã trực thuộc tỉnh.

Với Đồng Nai cũ, đây là cuộc mở rộng hơn là mất đi bản sắc: tên tỉnh, tỉnh lỵ và biển số xe 39, 60 vẫn được dùng, bên cạnh biển số 93 của Bình Phước.

Địa lý

Đồng Nai cũ giáp Bình Phước và Lâm Đồng ở phía bắc, Bình Thuận ở phía đông, Bà Rịa - Vũng Tàu ở phía nam, Thành phố Hồ Chí Minh ở phía tây nam và Bình Dương ở phía tây. Địa hình thấp dần từ bắc xuống nam: vùng đồi núi thấp ở phía bắc, vùng đồi đất đỏ bazan ở giữa (Long Khánh, Xuân Lộc, Định Quán) và đồng bằng ven sông ở phía nam (Biên Hòa, Nhơn Trạch).

Núi Chứa Chan ở Xuân Lộc nổi lên giữa vùng đồi, thường được coi là cao thứ nhì Nam Bộ. Sông Đồng Nai chảy qua Biên Hòa, nhận nước sông La Ngà; hồ Trị An là hồ thủy điện lớn trên dòng Đồng Nai. Vùng Nhơn Trạch nằm bên các sông lớn dẫn ra biển như Lòng Tàu, Thị Vải.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, hầu như không có bão; thiên tai chủ yếu là hạn hán, cháy rừng mùa khô và ngập úng đô thị khi mưa lớn. Vườn quốc gia Cát Tiên, với vùng đất ngập nước Bàu Sấu là khu Ramsar, nằm trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới Đồng Nai; quanh hồ Trị An là Khu bảo tồn thiên nhiên – văn hóa Đồng Nai.

Con người

Cư dân đa số là người Kinh; người Hoa có mặt từ thời Cù lao Phố; người Nùng, Tày đến từ miền Bắc; các dân tộc bản địa gồm Chơ Ro, Mạ, S'tiêng. Năm 1954, nhiều giáo dân miền Bắc vào lập các xứ đạo Hố Nai, Gia Kiệm dọc quốc lộ 1, khiến Đồng Nai trở thành một trong những địa phương có đông người Công giáo nhất cả nước. Phật giáo, Cao Đài, Tin Lành và tín ngưỡng của người Hoa cùng tồn tại.

Đồng Nai là vùng đất của người tứ xứ: lưu dân thời chúa Nguyễn, người di cư năm 1954, và nay là lao động từ khắp nơi đến các khu công nghiệp. Người Đồng Nai thường được mô tả là hào sảng, phóng khoáng, mến khách, dễ đón nhận người mới. Câu ca dao "Đồng Nai gạo trắng nước trong, ai đi đến đó thì không muốn về" nói lên sức hút của vùng đất từ thời khai phá.

Văn hóa

Biên Hòa còn nhiều di tích gắn với thời khai phá: Văn miếu Trấn Biên, Thất Phủ cổ miếu (chùa Ông) ở Cù lao Phố do người Hoa dựng cuối thế kỷ 17, đình Tân Lân, chùa Đại Giác. Lễ hội chùa Ông vào rằm tháng Giêng là sinh hoạt văn hóa lớn của cả người Hoa và người Việt.

Gốm Biên Hòa và nghề đá mỹ nghệ Bửu Long là các nghề thủ công nổi tiếng. Người Chơ Ro, Mạ giữ cồng chiêng, nghề dệt và lễ cúng mùa màng. Ẩm thực có bưởi Tân Triều, chôm chôm, sầu riêng Long Khánh, gỏi cá Biên Hòa.

Nhân vật tiêu biểu

• Trần Thượng Xuyên — tướng nhà Minh, dẫn nhóm di dân người Hoa lập nên Cù lao Phố năm 1679.
• Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700) — thống suất của chúa Nguyễn, lập dinh Trấn Biên năm 1698; được thờ ở Cù lao Phố.
• Trịnh Hoài Đức (1765–1825) — nhà thơ, nhà sử học, đại thần nhà Nguyễn, người Biên Hòa, tác giả Gia Định thành thông chí.
• Huỳnh Văn Nghệ (1914–1977) — nhà thơ, người chỉ huy lực lượng vũ trang ở Biên Hòa và Chiến khu Đ thời chống Pháp.
• Bình Nguyên Lộc (1914–1987) — nhà văn sinh ở Tân Uyên thuộc tỉnh Biên Hòa xưa, nổi tiếng với những trang viết về đất phương Nam.

Kinh tế

Đồng Nai là một trong những trung tâm công nghiệp lớn nhất Việt Nam. Khu công nghiệp Biên Hòa 1, thành lập năm 1963, là khu công nghiệp đầu tiên của cả nước; nay có nhiều khu công nghiệp ở Biên Hòa, Trảng Bom, Long Thành, Nhơn Trạch, với các ngành điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, chế biến gỗ và thực phẩm.

Cảng hàng không quốc tế Long Thành được quy hoạch là sân bay lớn nhất cả nước. Tỉnh nằm trên các trục quốc lộ 1, 20, 51, cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giây và đường sắt Bắc – Nam. Nông nghiệp có cao su, điều, cà phê, tiêu, cây ăn trái Long Khánh và chăn nuôi quy mô lớn.

Du lịch

• Văn miếu Trấn Biên — văn miếu đầu tiên ở phương Nam, phục dựng trên nền cũ.1Nằm ở Phường Trấn Biên
• Cù lao Phố — thương cảng xưa với chùa Ông, đình Tân Lân và chùa Đại Giác.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Trấn Biên
• Vườn quốc gia Cát Tiên — rừng nhiệt đới, Bàu Sấu và di chỉ khảo cổ Cát Tiên.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Phú Lý
• Hồ Trị An — hồ thủy điện rộng với nhiều đảo nhỏ.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Thống Nhất
• Núi Chứa Chan — núi cao ở Xuân Lộc, có chùa trong hang đá.5Nằm ở Phường Xuân Lộc
• Mộ cự thạch Hàng Gòn — mộ đá cổ thời tiền sử ở Long Khánh.
• Đá Ba Chồng — khối đá tự nhiên xếp chồng ở Định Quán.
• Chiến khu Đ — căn cứ kháng chiến trong rừng phía bắc.