Hà Tĩnh

Tổng quan

Hà Tĩnh là tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ, nằm giữa dãy Trường Sơn và biển Đông, phía bắc là sông Lam, phía nam là dãy Hoành Sơn với đèo Ngang. Trung tâm hành chính là thành phố Hà Tĩnh. Cùng với Nghệ An, Hà Tĩnh hợp thành xứ Nghệ, một vùng văn hóa có chung tiếng nói, phong tục và truyền thống lịch sử.

Hà Tĩnh được biết đến như đất học và đất văn chương: quê hương của đại thi hào Nguyễn Du, của Nguyễn Công Trứ, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, và của nhiều nhà cách mạng như Trần Phú, Hà Huy Tập. Biểu tượng quen thuộc của tỉnh là cặp núi Hồng – sông La. Trong cuộc sắp xếp năm 2025, Hà Tĩnh là một trong 11 tỉnh, thành giữ nguyên địa giới.

Lịch sử

Từ thời cổ đến Bắc thuộc

Các cồn sò điệp ven biển và những di vật đồ đá, đồ đồng tìm được ở Hà Tĩnh cho thấy cư dân cổ đã sinh sống ở đây từ thời tiền sử, và về sau thuộc thế giới văn hóa Đông Sơn. Trong thời Bắc thuộc, vùng đất này nằm trong địa bàn Hoan Châu, cùng với Nghệ An ngày nay; số phận của hai vùng gắn liền với nhau suốt nhiều thế kỷ.

Thời độc lập

Dưới các triều Lý, Trần, đất Hà Tĩnh thuộc châu Nghệ An, là vùng biên viễn phía nam của Đại Việt trước khi biên giới được mở rộng vào Thuận Hóa. Đầu thế kỷ 15, khi quân Minh xâm lược, xứ Nghệ trở thành căn cứ của nhà Hậu Trần. Hai cha con Đặng Tất và Đặng Dung, người đất Thiên Lộc, là những tướng tiêu biểu của cuộc kháng chiến này. Bài thơ Thuật hoài của Đặng Dung, với câu "Quốc thù vị báo đầu tiên bạch", trở thành tiếng nói của người anh hùng thất thế.

Thời Hậu Lê, Lê Khôi, cháu Lê Lợi, có công trong các cuộc chinh phạt phương Nam; ông mất trên đường hành quân và được thờ ở đền Chiêu Trưng trên núi Nam Giới, nhìn ra cửa Sót. Thế kỷ 18 là thời kỳ rực rỡ của văn hóa Hà Tĩnh với các dòng họ khoa bảng: dòng họ Nguyễn Tiên Điền của Nguyễn Nghiễm và Nguyễn Du; dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu với Nguyễn Huy Oánh và trường học Phúc Giang; nhà nho Nguyễn Thiếp ở La Sơn, người được vua Quang Trung trọng dụng; và danh y Lê Hữu Trác sống, làm thuốc và viết sách ở Hương Sơn.

Thời Nguyễn và phong trào Cần Vương

Năm 1831, trong cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mạng, tỉnh Hà Tĩnh được thành lập trên cơ sở tách các phủ phía nam của trấn Nghệ An. Cũng ở thời Nguyễn, Nguyễn Công Trứ — người Nghi Xuân — làm doanh điền sứ, khẩn hoang lập nên các huyện Tiền Hải, Kim Sơn ở đồng bằng Bắc Bộ.

Sau khi kinh thành Huế thất thủ năm 1885, Phan Đình Phùng, người Đức Thọ, đứng lên hưởng ứng chiếu Cần Vương. Ông dựng căn cứ ở Vụ Quang, vùng núi rừng hiểm trở phía tây, cùng với tướng Cao Thắng — người tự chế súng trường theo mẫu súng Pháp — lãnh đạo cuộc khởi nghĩa lớn nhất và kéo dài nhất của phong trào Cần Vương, tới khi ông mất năm 1895.

Thời Pháp thuộc và kháng chiến

Đầu thế kỷ 20, Hà Tĩnh tham gia sôi nổi các phong trào Duy Tân, Đông Du. Năm 1930, Trần Phú, quê Đức Thọ, được bầu làm Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng; Hà Huy Tập, Tổng Bí thư giai đoạn 1936–1938, cũng là người Hà Tĩnh. Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931 lan mạnh ở Can Lộc, Thạch Hà, Đức Thọ, Hương Sơn.

Trong chiến tranh chống Mỹ, Hà Tĩnh nằm ở phía bắc vĩ tuyến 17 nhưng sát tiền tuyến, là cửa ngõ dẫn vào tuyến chi viện cho miền Nam. Ngã ba Đồng Lộc là nút giao trọng yếu bị đánh phá liên tục. Ngày 24/7/1968, mười nữ thanh niên xung phong của tiểu đội do Võ Thị Tần làm tiểu đội trưởng hy sinh tại đây khi đang san lấp hố bom; người trẻ nhất mới mười bảy tuổi.

Từ Nghệ Tĩnh đến cuộc sắp xếp năm 2025

Năm 1976, Hà Tĩnh hợp nhất với Nghệ An thành tỉnh Nghệ Tĩnh, tỉnh lỵ đặt tại Vinh. Năm 1991, tỉnh Hà Tĩnh được tái lập, tỉnh lỵ trở lại thị xã Hà Tĩnh — sau này nâng lên thành phố. Các đô thị Hồng Lĩnh và Kỳ Anh lần lượt được nâng cấp thành thị xã.

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, hiệu lực từ 1/7/2025), Hà Tĩnh không hợp nhất với tỉnh nào, giữ tên gọi và trung tâm hành chính tại thành phố Hà Tĩnh. Cấp huyện bị bãi bỏ; tỉnh chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp gồm tỉnh và xã, phường. Tỉnh láng giềng phía nam của Hà Tĩnh nay là tỉnh Quảng Trị mới, được hợp nhất từ Quảng Bình và Quảng Trị cũ.

Địa lý

Hà Tĩnh giáp Nghệ An ở phía bắc — ranh giới phần lớn chạy theo sông Lam —, Quảng Trị ở phía nam, Lào ở phía tây và biển Đông ở phía đông. Địa hình hẹp và dốc, nghiêng từ dãy Trường Sơn ở phía tây xuống đồng bằng ven biển. Ở giữa đồng bằng nổi lên núi Hồng Lĩnh (Ngàn Hống), theo truyền thuyết có chín mươi chín ngọn. Phía nam là dãy Hoành Sơn đâm ngang ra biển, tạo nên đèo Ngang — con đèo đã đi vào thơ của Bà Huyện Thanh Quan.

Hệ thống sông chính là sông La, hợp lưu của Ngàn Phố và Ngàn Sâu, đổ vào sông Lam rồi ra biển ở Cửa Hội. Bờ biển có các cửa Sót, Nhượng, Khẩu và những bãi biển như Xuân Thành, Thiên Cầm, Thạch Hải, cùng vịnh Vũng Áng nước sâu ở phía nam.

Các khu bảo vệ thiên nhiên quan trọng là Vườn quốc gia Vũ Quang, nơi phát hiện loài sao la năm 1992, và Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ quanh hồ chứa cùng tên. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa đông lạnh và mùa hè chịu gió Lào khô nóng. Hà Tĩnh thường xuyên hứng chịu bão, lũ — đặc biệt lũ trên các sông Ngàn Phố, Ngàn Sâu vào mùa mưa thu đông.

Con người

Dân cư Hà Tĩnh chủ yếu là người Kinh; ở vùng núi phía tây có những cộng đồng nhỏ người Chứt, Lào và một số dân tộc khác. Tiếng nói là tiếng Nghệ với những biến thể địa phương riêng của từng vùng. Bên cạnh tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng và Phật giáo, Hà Tĩnh có cộng đồng Công giáo lâu đời; năm 2018, Giáo phận Hà Tĩnh được thành lập, tách ra từ Giáo phận Vinh.

Người Hà Tĩnh thường được mô tả là hiếu học, cần kiệm, chịu thương chịu khó và kiên cường, được tôi luyện bởi đất hẹp, gió Lào và thiên tai. Truyền thống học hành và khoa cử được coi là niềm tự hào lớn; nhiều dòng họ có gia phả, nhà thờ họ được giữ gìn cẩn trọng. Người ta cũng hay nói về tính thẳng thắn, trọng nghĩa của người Hà Tĩnh. Như người Nghệ An, người Hà Tĩnh đi làm ăn khắp nơi trong và ngoài nước, nhưng vẫn giữ mối gắn bó với quê nhà qua họ tộc và hội đồng hương.

Văn hóa

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh — di sản chung với Nghệ An — được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2014. Ca trù — được UNESCO đưa vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp năm 2009 — có truyền thống lâu đời ở Cổ Đạm (Nghi Xuân), nơi được nhắc tới như một trong những giáo phường ca trù cổ.

Hà Tĩnh còn có hai di sản tư liệu thuộc chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương gắn với dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu: Mộc bản trường học Phúc Giang và Hoàng Hoa sứ trình đồ của Nguyễn Huy Oánh.

Các lễ hội tiêu biểu gồm lễ hội chùa Hương Tích trên núi Hồng Lĩnh, lễ hội đền Chiêu Trưng thờ Lê Khôi, lễ hội cầu ngư ở các làng biển và những ngày giỗ, lễ kỷ niệm các danh nhân. Làng nghề nổi tiếng có mộc Thái Yên (Đức Thọ), rèn Trung Lương (Hồng Lĩnh) và nghề làm kẹo cu đơ.

Ẩm thực Hà Tĩnh có kẹo cu đơ ăn kèm nước chè xanh, bánh đa vừng, ram bánh mướt, hến sông La, gỏi cá đục, mực nhảy vùng biển Kỳ Anh, cùng hai loại quả có chỉ dẫn địa lý là bưởi Phúc Trạch và cam bù Hương Sơn.

Nhân vật tiêu biểu

Thời phong kiến

• Đặng Dung (?–1414) — Danh tướng nhà Hậu Trần, tác giả bài thơ Thuật hoài, quê Thiên Lộc (Can Lộc).
• Nguyễn Huy Oánh (1713–1789) — Nhà khoa bảng, nhà giáo ở Trường Lưu, tác giả Hoàng Hoa sứ trình đồ.
• Lê Hữu Trác (1720–1791) — Danh y Hải Thượng Lãn Ông, sống và làm thuốc ở Hương Sơn, quê mẹ.
• Nguyễn Thiếp (1723–1804) — La Sơn Phu Tử, nhà nho được vua Quang Trung trọng dụng.
• Nguyễn Du (1765–1820) — Đại thi hào, tác giả Truyện Kiều, quê làng Tiên Điền, Nghi Xuân.
• Nguyễn Công Trứ (1778–1858) — Nhà thơ, nhà doanh điền, người Nghi Xuân.

Cận – hiện đại

• Phan Đình Phùng (1847–1895) — Lãnh tụ khởi nghĩa Hương Khê trong phong trào Cần Vương, quê Đức Thọ.
• Cao Thắng (1864–1893) — Tướng của Phan Đình Phùng, người chế tạo súng trường cho nghĩa quân, quê Hương Sơn.
• Trần Phú (1904–1931) — Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng, quê Đức Thọ.
• Hà Huy Tập (1906–1941) — Tổng Bí thư của Đảng giai đoạn 1936–1938, quê Cẩm Xuyên.
• Lý Tự Trọng (1914–1931) — Thanh niên cách mạng, quê gốc Thạch Hà.
• Xuân Diệu (1916–1985) — Nhà thơ của phong trào Thơ mới, quê cha ở Can Lộc.
• Lê Văn Thiêm (1918–1991) — Nhà toán học, quê Đức Thọ.
• Huy Cận (1919–2005) — Nhà thơ của phong trào Thơ mới, quê Ân Phú, vùng Hương Sơn – Vũ Quang.

Kinh tế

Động lực công nghiệp chính của Hà Tĩnh là Khu kinh tế Vũng Áng ở phía nam tỉnh, với tổ hợp gang thép, cảng nước sâu Sơn Dương, các nhà máy nhiệt điện và cảng Vũng Áng. Năm 2016, sự cố xả thải từ nhà máy thép trong khu kinh tế đã gây ô nhiễm biển trên một dải bờ biển miền Trung, ảnh hưởng nặng tới ngư dân và du lịch. Tỉnh còn có mỏ sắt Thạch Khê ven biển, đến nay chưa được khai thác.

Nông nghiệp với lúa, lạc, rau màu ở đồng bằng; vùng đồi có bưởi Phúc Trạch (Hương Khê), cam bù (Hương Sơn), chè, cao su và rừng trồng; vùng núi Hương Sơn nổi tiếng với nghề nuôi hươu lấy nhung. Thủy sản đánh bắt và nuôi trồng phát triển ở các vùng ven biển. Du lịch biển, du lịch tâm linh và du lịch về nguồn tại các di tích danh nhân đóng góp ngày càng nhiều.

Hà Tĩnh nằm trên quốc lộ 1, đường Hồ Chí Minh, đường sắt Thống Nhất và các đoạn cao tốc Bắc – Nam phía Đông. Quốc lộ 8 dẫn tới cửa khẩu quốc tế Cầu Treo, cửa ngõ sang tỉnh Bolikhamxay của Lào.

Du lịch

• Khu lưu niệm Nguyễn Du — Nhà thờ, mộ phần và tư liệu về Truyện Kiều ở Tiên Điền, Nghi Xuân.
• Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc — Mộ mười nữ thanh niên xung phong và những hố bom được giữ nguyên.
• Chùa Hương Tích — Ngôi chùa trên núi Hồng Lĩnh, xưa được gọi là "Hoan Châu đệ nhất danh lam".1Nằm ở Xã Can Lộc
• Biển Thiên Cầm — Bãi biển cong hình đàn; tương truyền vua Hùng nghe tiếng trời đàn nơi đây.
• Biển Xuân Thành — Bãi cát dài ở Nghi Xuân, gần cửa Hội.
• Vườn quốc gia Vũ Quang — Rừng nguyên sinh, nơi phát hiện sao la năm 1992.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Vũ Quang
• Hồ Kẻ Gỗ — Hồ chứa nước lớn giữa khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Cẩm Duệ
• Đèo Ngang và Hoành Sơn Quan — Cửa ải cổ trên dãy Hoành Sơn, ranh giới với Quảng Trị.4Nằm ở Phường Hoành Sơn
• Đền Chiêu Trưng — Đền thờ Lê Khôi trên núi Nam Giới, nhìn ra cửa Sót.
• Khu lưu niệm Trần Phú và Khu lưu niệm Hà Huy Tập — Nơi tưởng niệm hai Tổng Bí thư quê Hà Tĩnh.
• Khu lưu niệm Nguyễn Công Trứ — Tại quê nhà Uy Viễn, Nghi Xuân.
• Khu lưu niệm Hải Thượng Lãn Ông — Nơi danh y sống và làm thuốc ở Hương Sơn.
• Làng Trường Lưu — Làng văn hóa của dòng họ Nguyễn Huy và trường học Phúc Giang.