Vĩnh Phúc

Tổng quan

Vĩnh Phúc (trước năm 2025) là tỉnh nằm ở đỉnh của đồng bằng sông Hồng, giáp Hà Nội về phía tây bắc, tỉnh lỵ là thành phố Vĩnh Yên. Tỉnh trải từ dãy núi Tam Đảo ở phía bắc xuống vùng đồng bằng phù sa ven sông Hồng ở phía nam, nổi tiếng với khu nghỉ mát Tam Đảo, quần thể đền chùa Tây Thiên, và trong hơn hai thập kỷ gần đây là một trong những tỉnh công nghiệp hóa nhanh nhất miền Bắc, với ngành lắp ráp ô tô, xe máy.

Vĩnh Phúc ra đời năm 1950 từ hai tỉnh Vĩnh Yên và Phúc Yên, hợp nhất với Phú Thọ thành Vĩnh Phú năm 1968, được tái lập từ đầu năm 1997. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh hợp nhất với Phú Thọ và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ mới, trung tâm hành chính tại Việt Trì.

Lịch sử

Tiền sử và cổ đại

Di chỉ Đồng Đậu ở Yên Lạc là một trong những di chỉ tiêu biểu của thời đại đồng thau, đặt tên cho văn hóa Đồng Đậu, giai đoạn tiền Đông Sơn ở lưu vực sông Hồng. Vùng này gần với trung tâm Văn Lang – Âu Lạc, và vùng Mê Linh — quê hương của Hai Bà Trưng, người khởi nghĩa chống nhà Hán năm 40 — từng thuộc Vĩnh Phúc cho đến năm 2008.

Thời phong kiến

Dưới các triều đại tự chủ, vùng đất này thuộc trấn Sơn Tây và một phần Kinh Bắc. Đời Trần để lại tháp Bình Sơn ở Lập Thạch, ngọn tháp đất nung nhiều tầng hiếm hoi còn tồn tại. Danh tướng Trần Nguyên Hãn, cháu của tư đồ Trần Nguyên Đán, quê ở Sơn Đông (Lập Thạch), là một trong những người có công lớn trong khởi nghĩa Lam Sơn; ông bị nghi kỵ và mất năm 1429. Trên dãy Tam Đảo, đền Tây Thiên thờ Quốc Mẫu Tây Thiên, theo truyền thuyết là bà Lăng Thị Tiêu, một nữ tướng thời Hùng Vương.

Thời Pháp thuộc

Năm 1899, người Pháp lập tỉnh Vĩnh Yên; phía đông là tỉnh Phúc Yên. Đường sắt Hà Nội – Lào Cai đi qua Phúc Yên và Vĩnh Yên. Từ năm 1904, người Pháp xây dựng khu nghỉ mát Tam Đảo trên núi, với biệt thự, nhà thờ và đường lên núi.

Đây cũng là quê hương của nhiều nhà yêu nước. Đội Cấn (Trịnh Văn Cấn), người Vĩnh Tường, lãnh đạo cuộc binh biến Thái Nguyên năm 1917. Nguyễn Thái Học, người làng Thổ Tang (Vĩnh Tường), sáng lập và lãnh đạo Việt Nam Quốc dân Đảng, tổ chức khởi nghĩa Yên Bái năm 1930 và bị xử chém cùng các đồng chí.

Kháng chiến và hợp tách

Tháng 2/1950, hai tỉnh Vĩnh Yên và Phúc Yên được hợp nhất thành tỉnh Vĩnh Phúc. Tháng 1/1951, vùng Vĩnh Yên là chiến trường của trận Vĩnh Yên trong chiến dịch Trung du, giữa Quân đội nhân dân Việt Nam và quân Pháp dưới quyền tướng de Lattre de Tassigny.

Trong kháng chiến chống Mỹ, anh hùng Nguyễn Viết Xuân, người Vĩnh Tường, hy sinh khi chỉ huy trận địa pháo cao xạ, để lại khẩu lệnh "Nhằm thẳng quân thù! Bắn!". Năm 1968, Vĩnh Phúc hợp nhất với Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú. Ngay trước đó và trong những năm đầu Vĩnh Phú, Bí thư Tỉnh ủy Kim Ngọc thí điểm khoán hộ trong nông nghiệp; cách làm này bị đình chỉ, nhưng sau này được ghi nhận là bước đi tiên phong dẫn tới cơ chế khoán trong nông nghiệp và công cuộc Đổi mới.

Từ 1997 đến 2025

Từ ngày 1/1/1997, tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập, tỉnh lỵ Vĩnh Yên. Tỉnh nhanh chóng thu hút đầu tư, đặc biệt trong công nghiệp ô tô, xe máy và điện tử. Ngày 1/8/2008, huyện Mê Linh được chuyển về Hà Nội trong đợt mở rộng thủ đô. Vĩnh Yên và Phúc Yên lần lượt được nâng lên thành phố.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 do Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, Vĩnh Phúc hợp nhất với Phú Thọ và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ mới. Tên tỉnh và trung tâm hành chính được đặt theo Phú Thọ, tại Việt Trì; Vĩnh Yên không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ trên cả nước, nên các huyện, thành phố cũ như Vĩnh Yên, Phúc Yên, Tam Đảo, Tam Dương, Bình Xuyên, Yên Lạc, Vĩnh Tường, Lập Thạch, Sông Lô không còn là đơn vị hành chính; địa bàn được tổ chức lại thành các xã, phường trực thuộc tỉnh.

Tên Vĩnh Phúc vẫn còn trong ký ức và trong cách gọi vùng đất; các đô thị Vĩnh Yên, Phúc Yên vẫn là trung tâm đô thị – công nghiệp quan trọng ở phía đông tỉnh mới. Mã biển số xe 88 và mã vùng điện thoại 211 là những dấu hiệu quen thuộc của Vĩnh Phúc cũ; xe đã đăng ký mang biển 88 không phải đổi biển sau sáp nhập.

Địa lý

Vĩnh Phúc cũ giáp Thái Nguyên và Tuyên Quang ở phía bắc (ranh giới là dãy Tam Đảo), Hà Nội ở phía đông và nam, Phú Thọ ở phía tây (theo địa giới trước năm 2025). Địa hình gồm ba vùng: vùng núi Tam Đảo ở phía bắc, vùng trung du đồi thấp ở Lập Thạch, Sông Lô, Tam Dương, và vùng đồng bằng ở Vĩnh Tường, Yên Lạc ven sông Hồng.

Sông Hồng chảy dọc ranh giới phía tây nam, sông Lô dọc phía tây; trong tỉnh có sông Phó Đáy, sông Cà Lồ. Các hồ lớn gồm Đại Lải (Phúc Yên), đầm Vạc (Vĩnh Yên), hồ Xạ Hương. Vườn quốc gia Tam Đảo có rừng nhiệt đới núi cao. Khí hậu nhiệt đới gió mùa; riêng Tam Đảo mát quanh năm. Thiên tai chủ yếu là lũ sông Hồng, sông Lô và úng ngập vùng trũng.

Con người

Người Kinh chiếm phần lớn dân số; người Sán Dìu sống tập trung ở vùng chân núi Tam Đảo, cùng một số cộng đồng Cao Lan và dân tộc khác. Tôn giáo và tín ngưỡng gồm thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng làng, Phật giáo với các chùa làng và Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên, và Công giáo ở một số vùng.

Người Vĩnh Phúc thường được mô tả là năng động, giỏi buôn bán; vùng Thổ Tang (Vĩnh Tường) từ lâu nổi tiếng là đất của những người buôn bán giỏi. Vĩnh Phúc cũng thường được nhắc tới là vùng đất có truyền thống hiếu học và truyền thống cách mạng, quê hương của nhiều chí sĩ yêu nước.

Văn hóa

Lễ hội tiêu biểu gồm lễ hội Tây Thiên đầu xuân, lễ hội chọi trâu Hải Lựu (Sông Lô), cùng nhiều hội làng đồng bằng. Kiến trúc cổ có đình Thổ Tang, tháp Bình Sơn và các đình chùa làng; khu nghỉ mát Tam Đảo giữ một số công trình thời Pháp.

Làng nghề nổi tiếng gồm gốm Hương Canh (Bình Xuyên), mộc Thanh Lãng và Bích Chu. Đặc sản có cá thính Lập Thạch, su su Tam Đảo, cùng các sản phẩm nông nghiệp của vùng đồng bằng ven sông.

Nhân vật tiêu biểu

• Hai Bà Trưng (? – 43) — Trưng Trắc, Trưng Nhị, người Mê Linh, khởi nghĩa chống nhà Hán năm 40; Mê Linh thuộc Vĩnh Phúc cho đến năm 2008.
• Quốc Mẫu Tây Thiên — theo truyền thuyết là bà Lăng Thị Tiêu, nữ tướng thời Hùng Vương, được thờ ở đền Tây Thiên.
• Trần Nguyên Hãn (? – 1429) — danh tướng khởi nghĩa Lam Sơn, quê Sơn Đông, Lập Thạch.
• Đội Cấn (1881 – 1918) — Trịnh Văn Cấn, người Vĩnh Tường, lãnh đạo binh biến Thái Nguyên năm 1917.
• Nguyễn Thái Học (1902 – 1930) — người làng Thổ Tang, lãnh tụ Việt Nam Quốc dân Đảng.
• Kim Ngọc (1917 – 1979) — Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Phúc rồi Vĩnh Phú, người khởi xướng khoán hộ trong nông nghiệp.
• Nguyễn Viết Xuân (1934 – 1964) — Anh hùng Lực lượng vũ trang, người Vĩnh Tường.

Kinh tế

Từ sau năm 1997, Vĩnh Phúc trở thành trung tâm công nghiệp ở phía tây bắc Hà Nội. Ngành chủ lực là sản xuất, lắp ráp ô tô và xe máy với các nhà máy của Toyota và Honda ở Phúc Yên, cùng chuỗi công nghiệp phụ trợ, linh kiện điện tử ở các khu công nghiệp Khai Quang, Bá Thiện, Bình Xuyên. Nông nghiệp ở vùng đồng bằng trồng lúa, rau màu, chăn nuôi; du lịch nghỉ dưỡng phát triển ở Tam Đảo, Đại Lải.

Giao thông thuận lợi nhờ sát sân bay quốc tế Nội Bài, với cao tốc Nội Bài – Lào Cai, quốc lộ 2, quốc lộ 2B lên Tam Đảo và đường sắt Hà Nội – Lào Cai.

Du lịch

• Tam Đảo — khu nghỉ mát trên núi có từ đầu thế kỷ 20, trong Vườn quốc gia Tam Đảo.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Đạo Trù
• Tây Thiên — quần thể đền chùa trên sườn Tam Đảo và Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên.
• Tháp Bình Sơn — tháp đất nung thời Trần ở Lập Thạch.
• Hồ Đại Lải — hồ nước và khu nghỉ dưỡng ở Phúc Yên.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Xuân Hoà
• Đầm Vạc — hồ nước giữa thành phố Vĩnh Yên.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Vĩnh Phúc
• Đền thờ Trần Nguyên Hãn — tại quê hương ông ở Sơn Đông, Lập Thạch.
• Đình Thổ Tang — ngôi đình cổ ở Vĩnh Tường.4Nằm ở Xã Thổ Tang