Phú Thọ

Tổng quan

Phú Thọ (trước năm 2025) là tỉnh thuộc vùng trung du và miền núi phía Bắc, nằm ở nơi sông Hồng, sông Lô và sông Đà hội tụ, tỉnh lỵ là thành phố Việt Trì. Tỉnh được người Việt coi là đất Tổ, quê hương của các vua Hùng, với Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh và hai di sản được UNESCO ghi danh: tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và hát Xoan.

Tỉnh Phú Thọ được tái lập từ ngày 1/1/1997 khi tỉnh Vĩnh Phú chia lại thành Phú Thọ và Vĩnh Phúc. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh hợp nhất với Vĩnh Phúc và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ mới, giữ tên Phú Thọ và trung tâm hành chính Việt Trì.

Lịch sử

Tiền sử và thời Hùng Vương

Vùng đồi Phú Thọ có văn hóa Sơn Vi, mang tên xã Sơn Vi (Lâm Thao), một nền văn hóa đồ đá cũ muộn. Sang thời đại kim khí, văn hóa Phùng Nguyên — cũng đặt tên theo một địa danh ở Lâm Thao — đánh dấu giai đoạn sớm của chuỗi văn hóa dẫn tới Đông Sơn. Mật độ di chỉ dày đặc quanh ngã ba sông là cơ sở khảo cổ cho truyền thuyết về kinh đô Phong Châu của nước Văn Lang thời các vua Hùng.

Thời phong kiến

Qua thời Bắc thuộc và các triều đại tự chủ, vùng này giữ vị trí cửa ngõ giữa đồng bằng sông Hồng và miền núi Tây Bắc. Thời Lê và Nguyễn, đất Phú Thọ thuộc trấn rồi tỉnh Hưng Hóa, một đơn vị hành chính rộng lớn quản lý gần như toàn bộ vùng Tây Bắc, trị sở ở thành Hưng Hóa bên sông Hồng.

Thời Pháp thuộc

Sau khi chiếm Bắc Kỳ, người Pháp tổ chức lại Hưng Hóa; đầu thế kỷ 20, tỉnh lỵ chuyển về thị xã Phú Thọ bên đường sắt Hà Nội – Lào Cai, và tỉnh mang tên Phú Thọ. Thủ lĩnh Cần Vương Nguyễn Quang Bích lập căn cứ kháng chiến ở vùng núi Yên Lập, Thanh Sơn và mất tại đây năm 1890.

Từ năm 1945 đến năm 1997

Trong kháng chiến chống Pháp, Phú Thọ là vùng hậu phương nối đồng bằng với căn cứ Việt Bắc. Tháng 9/1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm Đền Hùng và để lại lời dặn: "Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước."

Sau năm 1954, Việt Trì được xây dựng thành khu công nghiệp lớn của miền Bắc với các nhà máy hóa chất, giấy, dệt, đường, và được nâng lên thành phố đầu thập niên 1960. Tỉnh lỵ chuyển từ thị xã Phú Thọ về Việt Trì. Năm 1968, Phú Thọ hợp nhất với Vĩnh Phúc thành tỉnh Vĩnh Phú, tỉnh lỵ Việt Trì. Thời kỳ này có các công trình lớn như nhà máy giấy Bãi Bằng, xây dựng với sự giúp đỡ của Thụy Điển, và nhà máy Supe phốt phát Lâm Thao.

Từ năm 1997 đến năm 2025

Năm 1996, Quốc hội quyết định chia tỉnh Vĩnh Phú; từ ngày 1/1/1997, tỉnh Phú Thọ được tái lập, tỉnh lỵ Việt Trì. Những năm sau đó, việc tôn vinh đất Tổ được đẩy mạnh: Giỗ Tổ Hùng Vương trở thành ngày nghỉ lễ từ năm 2007; tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh năm 2012; hát Xoan được ghi vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011 và chuyển sang danh sách đại diện năm 2017.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 do Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tỉnh Phú Thọ hợp nhất với hai tỉnh Vĩnh Phúc và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ mới. Tên Phú Thọ và trung tâm chính trị – hành chính Việt Trì đều được giữ lại, nên trong ba tỉnh cũ, Phú Thọ là đơn vị mang tên và tỉnh lỵ của mình vào tỉnh mới. Cùng lúc, cấp huyện bị bãi bỏ trên cả nước; các huyện, thị xã, thành phố cũ của Phú Thọ như Phù Ninh, Lâm Thao, Thanh Ba, Hạ Hòa, Đoan Hùng, Thanh Sơn không còn là đơn vị hành chính, và tỉnh vận hành theo mô hình hai cấp gồm tỉnh và xã, phường.

Bản sắc của Phú Thọ cũ vẫn được giữ trong tên tỉnh, trong vị thế đất Tổ và các di sản gắn với Đền Hùng. Mã biển số xe 19 và mã vùng điện thoại 210 là những dấu hiệu quen thuộc của Phú Thọ cũ; xe đã đăng ký mang biển 19 không phải đổi biển sau sáp nhập.

Địa lý

Phú Thọ cũ nằm ở chuyển tiếp giữa đồng bằng sông Hồng và miền núi phía Bắc, giáp Tuyên Quang, Yên Bái, Sơn La, Hòa Bình, Hà Nội và Vĩnh Phúc (theo địa giới trước năm 2025). Địa hình thấp dần từ tây bắc xuống đông nam: phía tây là núi trung bình ở Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập với Vườn quốc gia Xuân Sơn; phần lớn còn lại là đồi thấp trung du xen thung lũng và bãi bồi ven sông.

Sông Hồng chảy xuyên tỉnh theo hướng tây bắc – đông nam; sông Lô chảy dọc phía đông và gặp sông Hồng tại ngã ba Bạch Hạc, Việt Trì; sông Đà chảy dọc ranh giới phía nam; sông Chảy hợp vào sông Lô ở vùng Đoan Hùng. Hồ Ao Châu ở Hạ Hòa là hồ tự nhiên lớn. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh; thiên tai chủ yếu là lũ trên các sông lớn, lũ quét và sạt lở ở vùng núi phía tây.

Con người

Người Kinh chiếm đa số ở trung du và ven sông; người Mường sống tập trung ở Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập; ngoài ra có người Dao, Cao Lan và các dân tộc khác. Tiếng nói vùng Phú Thọ có ngữ điệu riêng, dễ nhận ra.

Tín ngưỡng nổi bật là thờ cúng Hùng Vương: khắp các làng có đình, đền, miếu thờ vua Hùng, các công chúa và tướng lĩnh thời Hùng. Người Phú Thọ thường được nói tới với niềm tự hào là người đất Tổ, coi trọng lễ nghi làng xã và tinh thần "uống nước nhớ nguồn"; câu ca dao "Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba" gắn liền với quê hương này.

Văn hóa

Hát Xoan là lối hát nghi lễ mùa xuân ở cửa đình, do bốn phường xoan gốc An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét lưu giữ, gồm các chặng hát thờ, hát nghi lễ và hát hội. Lễ hội Đền Hùng mùng 10 tháng 3 âm lịch là quốc lễ. Vùng này còn nhiều lễ hội cổ như hội Phết Hiền Quan, trò Trám ở Tứ Xã, lễ hội đền Mẫu Âu Cơ ở Hạ Hòa, cùng hát ghẹo, hát ví.

Hình ảnh "rừng cọ, đồi chè" là biểu tượng quen thuộc của trung du Phú Thọ. Ẩm thực có thịt chua Thanh Sơn, bánh tai, cơm nắm lá cọ, bưởi Đoan Hùng, chè và các món cá sông.

Nhân vật tiêu biểu

• Các vua Hùng — những vị vua truyền thuyết của nước Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu.
• Âu Cơ — mẹ Tổ trong truyền thuyết "con Rồng cháu Tiên", được thờ ở Hạ Hòa.
• Nguyễn Quang Bích (1832 – 1890) — thủ lĩnh Cần Vương ở vùng Hưng Hóa, mất tại căn cứ kháng chiến vùng Yên Lập.
• Phạm Tiến Duật (1941 – 2007) — nhà thơ thời chống Mỹ, nổi tiếng với thơ về Trường Sơn, quê Thanh Ba.

Kinh tế

Kinh tế Phú Thọ cũ có nền công nghiệp lâu đời tập trung ở Việt Trì và vùng phụ cận: hóa chất, phân bón (Supe phốt phát Lâm Thao), giấy (Bãi Bằng), dệt may, vật liệu xây dựng và chế biến nông lâm sản, cùng các khu công nghiệp như Thụy Vân. Nông nghiệp nổi bật với chè, bưởi Đoan Hùng, lúa, chăn nuôi và trồng rừng nguyên liệu.

Tỉnh là đầu mối giao thông đi Tây Bắc và Việt Bắc với cao tốc Nội Bài – Lào Cai, quốc lộ 2, quốc lộ 32, đường sắt Hà Nội – Lào Cai và cảng sông Việt Trì.

Du lịch

• Khu di tích lịch sử Đền Hùng — Đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, đền Giếng và lăng Hùng Vương trên núi Nghĩa Lĩnh.1Nằm ở Xã Hy Cương
• Đền Mẫu Âu Cơ — đền thờ mẹ Tổ ở Hạ Hòa.
• Vườn quốc gia Xuân Sơn — rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, hang động và bản người Mường, người Dao.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Xuân Đài
• Ao Châu — hồ tự nhiên nhiều đảo đồi ở Hạ Hòa.
• Ngã ba Bạch Hạc — nơi sông Lô gặp sông Hồng, gắn với truyền thuyết kinh đô Văn Lang.
• Đồi chè Long Cốc — vùng đồi chè trùng điệp ở Tân Sơn.