Hòa Bình

Tổng quan

Hòa Bình (trước năm 2025) là tỉnh miền núi nằm ở cửa ngõ vùng Tây Bắc, giáp Hà Nội ở phía đông, tỉnh lỵ là thành phố Hòa Bình bên sông Đà. Đây là quê hương của người Mường, với những mường lớn nổi tiếng như Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động, và là nơi đặt tên cho văn hóa Hòa Bình — nền văn hóa tiền sử được biết đến khắp Đông Nam Á. Tỉnh cũng gắn với thủy điện Hòa Bình, công trình lớn trên sông Đà, cùng các điểm du lịch như Mai Châu, Kim Bôi, hồ Hòa Bình.

Tỉnh Hòa Bình được lập từ cuối thế kỷ 19, hợp nhất với Hà Tây thành Hà Sơn Bình từ năm 1976 và tái lập năm 1991. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh hợp nhất với Phú Thọ và Vĩnh Phúc thành tỉnh Phú Thọ mới, trung tâm hành chính tại Việt Trì.

Lịch sử

Văn hóa Hòa Bình

Vùng núi đá vôi Hòa Bình có nhiều hang động và mái đá từng là nơi cư trú của con người thời tiền sử. Cuối thập niên 1920, nhà khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani khai quật nhiều di chỉ ở đây, phát hiện công cụ đá cuội ghè một mặt, di cốt người và động vật. Năm 1932, tại Đại hội các nhà tiền sử học Viễn Đông họp ở Hà Nội, khái niệm văn hóa Hòa Bình được chính thức công nhận. Văn hóa Hòa Bình có niên đại hơn mười nghìn năm; tên gọi này về sau được dùng cho các di chỉ cùng loại ở Thái Lan, Lào, Myanmar, Malaysia và nam Trung Quốc.

Xứ Mường thời phong kiến

Người Mường và người Việt có chung nguồn gốc Việt – Mường; theo các nhà nghiên cứu, hai cộng đồng tách dần trong thiên niên kỷ thứ nhất, khi người Việt ở đồng bằng chịu ảnh hưởng mạnh của văn hóa Hán, còn người Mường ở vùng núi giữ nhiều yếu tố cổ hơn. Xã hội Mường được tổ chức theo các mường, đứng đầu là các dòng họ lang đạo cha truyền con nối như Đinh, Quách, Bạch, Hà. Dưới các triều đại phong kiến, vùng Hòa Bình thuộc trấn Sơn Tây và Hưng Hóa, chịu sự quản lý gián tiếp qua các lang đạo.

Thời Pháp thuộc

Năm 1886, người Pháp lập tỉnh Mường trên địa bàn các châu mường giáp sông Đà, tỉnh lỵ ban đầu đặt ở Chợ Bờ; năm 1896, tỉnh đổi tên thành Hòa Bình; về sau tỉnh lỵ đặt tại thị xã Hòa Bình bên sông Đà. Cuối thập niên 1880, nghĩa quân Đốc Ngữ trong phong trào Cần Vương hoạt động dọc sông Đà, gây nhiều thiệt hại cho quân Pháp.

Kháng chiến chống Pháp

Đường số 6 qua Hòa Bình là tuyến nối đồng bằng với Tây Bắc, nên vùng này là chiến trường quan trọng. Tháng 11/1951, quân Pháp dưới quyền tướng de Lattre de Tassigny đánh chiếm thị xã Hòa Bình. Từ tháng 12/1951 đến tháng 2/1952, Quân đội nhân dân Việt Nam mở chiến dịch Hòa Bình, buộc quân Pháp rút khỏi thị xã và đường số 6. Anh hùng Cù Chính Lan hy sinh trong chiến dịch này.

Từ 1954 đến 2025

Theo quyết định cuối năm 1975, Hòa Bình hợp nhất với Hà Tây thành tỉnh Hà Sơn Bình, tỉnh lỵ ở Hà Đông. Năm 1979, công trình thủy điện Hòa Bình được khởi công trên sông Đà với sự giúp đỡ của Liên Xô; công trình khánh thành năm 1994, trong nhiều năm là nhà máy thủy điện lớn nhất Đông Nam Á. Việc xây đập và tích nước kéo theo cuộc di dân lớn của người Mường, người Dao, người Tày ven sông.

Năm 1991, tỉnh Hòa Bình được tái lập, tỉnh lỵ là thị xã Hòa Bình; năm 2006, thị xã được nâng lên thành phố. Những năm sau đó, vùng Lương Sơn, Kỳ Sơn sát Hà Nội phát triển công nghiệp và nghỉ dưỡng; Mai Châu, Cao Phong, Kim Bôi trở thành điểm đến quen thuộc.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 do Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hòa Bình hợp nhất với Phú Thọ và Vĩnh Phúc thành tỉnh Phú Thọ mới. Tên tỉnh và trung tâm hành chính được đặt theo Phú Thọ, tại Việt Trì; thành phố Hòa Bình không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ trên cả nước; các huyện cũ như Mai Châu, Đà Bắc, Cao Phong, Tân Lạc, Lạc Sơn, Kim Bôi, Lương Sơn, Lạc Thủy, Yên Thủy không còn là đơn vị hành chính, địa bàn được tổ chức thành các xã, phường trực thuộc tỉnh.

Tên Hòa Bình không còn là tên tỉnh nhưng vẫn hiện diện trong văn hóa Hòa Bình của giới khảo cổ, trong thủy điện Hòa Bình và hồ Hòa Bình. Mã biển số xe 28 và mã vùng điện thoại 218 là những dấu hiệu quen thuộc của Hòa Bình cũ; xe đã đăng ký mang biển 28 không phải đổi biển sau sáp nhập. Vùng này đóng góp cho tỉnh mới phần lớn cộng đồng người Mường và bản sắc văn hóa Mường.

Địa lý

Hòa Bình cũ giáp Hà Nội ở phía đông và đông bắc, Phú Thọ ở phía bắc, Sơn La ở phía tây, Thanh Hóa ở phía tây nam và nam, Ninh Bình và Hà Nam ở phía đông nam (theo địa giới trước năm 2025). Địa hình núi cao ở phía tây bắc (Đà Bắc, Mai Châu), thấp dần về phía đông nam thành vùng đồi và thung lũng (Lạc Sơn, Lạc Thủy, Yên Thủy). Núi đá vôi chiếm diện tích lớn, nhiều hang động.

Sông Đà chảy qua phía bắc và tạo nên hồ Hòa Bình; sông Bôi và sông Bưởi chảy qua vùng phía nam. Các khu bảo tồn thiên nhiên gồm Hang Kia – Pà Cò, Ngọc Sơn – Ngổ Luông, Thượng Tiến, Phu Canh. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh, vùng cao Pà Cò có sương muối. Thiên tai chủ yếu là lũ quét, sạt lở đất vào mùa mưa.

Con người

Người Mường là cộng đồng đông nhất, tiếp đến là người Kinh, Thái (chủ yếu ở Mai Châu), Dao và Tày (ở Đà Bắc), Mông (vùng Hang Kia, Pà Cò). Người Mường Hòa Bình có câu nói quen thuộc "nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động", xếp hạng bốn mường lớn: Mường Bi (Tân Lạc), Mường Vang (Lạc Sơn), Mường Thàng (Cao Phong), Mường Động (Kim Bôi).

Tiếng Mường gần với tiếng Việt và được giới ngôn ngữ học quan tâm vì lưu giữ nhiều đặc điểm của tiếng Việt cổ. Người Mường thờ cúng tổ tiên, tin vào thế giới nhiều tầng và hệ thống nghi lễ do các thầy mo đảm nhận. Người Mường thường được mô tả là hiền hòa, trọng tình nghĩa, mến khách và gắn bó với cộng đồng mường bản.

Văn hóa

Di sản tiêu biểu của người Mường là mo Mường — những áng mo đọc trong tang lễ kéo dài nhiều đêm, trong đó có sử thi Đẻ đất đẻ nước kể về sự hình thành trời đất, con người và các mường. Cồng chiêng Mường được dùng trong lễ Tết, cưới xin, tang ma; người Mường còn có hát ví, hát đúm, hát xéc bùa chúc Tết. Lễ hội Khai hạ đầu năm của Mường Bi là lễ hội lớn của người Mường.

Kiến trúc tiêu biểu là nhà sàn Mường và nhà sàn Thái ở Mai Châu. Trang phục phụ nữ Mường có cạp váy dệt hoa văn công phu. Nghề dệt thổ cẩm phát triển ở Mai Châu và các bản Mường.

Ẩm thực gồm cơm lam, lợn bản, rượu cần, cá sông Đà, măng đắng, rau rừng; đặc sản có cam Cao Phong, mía tím Hòa Bình và các loại cây có múi.

Nhân vật tiêu biểu

• Madeleine Colani (1866 – 1943) — nhà khảo cổ học người Pháp, người khai quật các di chỉ ở Hòa Bình và xác lập văn hóa Hòa Bình năm 1932.
• Đốc Ngữ — thủ lĩnh nghĩa quân Cần Vương hoạt động dọc sông Đà cuối thập niên 1880.
• Cù Chính Lan (1930 – 1951) — Anh hùng Lực lượng vũ trang, hy sinh trong chiến dịch Hòa Bình.

Kinh tế

Thủy điện Hòa Bình là công trình kinh tế lớn nhất, đồng thời điều tiết lũ cho đồng bằng sông Hồng. Vùng Lương Sơn, Kỳ Sơn sát Hà Nội có các khu công nghiệp và khu nghỉ dưỡng, sân golf. Nông nghiệp nổi bật với cam Cao Phong và các cây có múi, mía, ngô, chăn nuôi, nuôi cá lồng trên hồ Hòa Bình và trồng rừng. Du lịch văn hóa – sinh thái phát triển ở Mai Châu, Kim Bôi, hồ Hòa Bình.

Giao thông chính là quốc lộ 6 đi Sơn La và Tây Bắc, cao tốc Hòa Lạc – Hòa Bình, đường Hồ Chí Minh qua phía đông tỉnh, cùng tuyến đường thủy trên hồ Hòa Bình.

Du lịch

• Thủy điện Hòa Bình — đập trên sông Đà, cùng đài tưởng niệm những người đã mất khi xây dựng công trình.1Nằm ở Phường Hoà Bình
• Hồ Hòa Bình — hồ giữa núi đá vôi, có đền Bà Chúa Thác Bờ, động Thác Bờ và các bản ven hồ.
• Mai Châu — thung lũng người Thái với bản Lác, bản Poom Coọng, nhà sàn và dệt thổ cẩm.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Mai Châu
• Hang Kia – Pà Cò — vùng cao người Mông, khu bảo tồn thiên nhiên.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Pà Cò
• Kim Bôi — vùng suối khoáng nóng.
• Chùa Tiên — quần thể hang động và chùa ở Lạc Thủy.
• Bảo tàng Không gian văn hóa Mường — trưng bày nhà sàn, cồng chiêng và đồ dùng của người Mường.
• Đèo Thung Khe — đèo trên quốc lộ 6 trước khi xuống thung lũng Mai Châu.
• Cao Phong — vùng đồi cam.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Cao Phong