Vĩnh Long

Tổng quan

Tỉnh Vĩnh Long (trước năm 2025) là một tỉnh nhỏ nằm ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long, giữa sông Tiền và sông Hậu. Tỉnh lỵ là thành phố Vĩnh Long bên bờ sông Cổ Chiên. Khác với các tỉnh lân cận, Vĩnh Long không có biển và cũng không có biên giới quốc gia; toàn bộ lãnh thổ là đồng bằng phù sa với vườn cây ăn trái, ruộng lúa và những cù lao giữa sông.

Vĩnh Long được biết đến là đất của dinh Long Hồ xưa, một trong Nam Kỳ lục tỉnh, nơi Phan Thanh Giản tuẫn tiết năm 1867, là vùng miệt vườn với cù lao An Bình, bưởi Năm Roi, cam sành Tam Bình, và là quê hương của nhiều nhân vật lớn như Phạm Hùng, Võ Văn Kiệt, Trần Đại Nghĩa. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Vĩnh Long hợp nhất với Bến Tre và Trà Vinh thành tỉnh Vĩnh Long mới.

Lịch sử

Vùng đất Vĩnh Long xưa thuộc Thủy Chân Lạp, với các cộng đồng người Khmer cư trú. Từ thế kỷ 17, lưu dân người Việt vào khai phá. Năm 1732, chúa Nguyễn Phúc Chú lập dinh Long Hồ; về sau lỵ sở dời về vùng Tầm Bào, nay là thành phố Vĩnh Long. Thời Gia Long, nơi đây là trấn Vĩnh Thanh; năm 1832 vua Minh Mạng đổi thành tỉnh Vĩnh Long, một trong sáu tỉnh Nam Kỳ, bao gồm cả phần lớn đất Bến Tre và Trà Vinh sau này.

Năm 1862, Pháp đánh chiếm thành Vĩnh Long rồi trả lại cho triều đình. Tháng 6 năm 1867, Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây; kinh lược sứ Phan Thanh Giản giao thành để tránh đổ máu rồi tự vẫn. Dưới thời Pháp, vùng đất cũ bị chia nhỏ; từ năm 1900 Vĩnh Long là một tỉnh riêng, bên cạnh Bến Tre, Trà Vinh, Sa Đéc. Văn Thánh Miếu Vĩnh Long, dựng vào thế kỷ 19, là nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền nhân.

Trong hai cuộc kháng chiến, Vĩnh Long là địa bàn hoạt động cách mạng sôi nổi, quê hương của nhiều cán bộ lãnh đạo cấp cao. Năm 1976, Vĩnh Long và Trà Vinh hợp nhất thành tỉnh Cửu Long. Cuối năm 1991, Quốc hội quyết định chia Cửu Long trở lại thành hai tỉnh Vĩnh Long và Trà Vinh. Thị xã Vĩnh Long được nâng lên thành phố năm 2009; Bình Minh về sau cũng trở thành thị xã.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Vĩnh Long được hợp nhất với Bến Tre và Trà Vinh thành tỉnh mới mang tên Vĩnh Long. Cả tên gọi lẫn trung tâm hành chính của Vĩnh Long đều được giữ lại cho tỉnh mới. Cấp huyện bị bãi bỏ, các xã, phường được sắp xếp lại theo mô hình chính quyền hai cấp.

Bản sắc của Vĩnh Long cũ vẫn hiện diện rõ: đô thị Vĩnh Long tiếp tục là trung tâm của cả tỉnh mới, biển số xe mang mã 64 vẫn được lưu hành, các tên gọi như Long Hồ, Mang Thít, Vũng Liêm, Tam Bình, Trà Ôn, Bình Minh tiếp tục được dùng trong đời sống và nhiều tên xã, phường.

Địa lý

Vĩnh Long cũ nằm giữa sông Tiền (phía bắc) và sông Hậu (phía nam), giáp Tiền Giang và Đồng Tháp ở phía bắc, Cần Thơ ở phía tây, Trà Vinh và Bến Tre ở phía đông. Địa hình bằng phẳng, thấp, nhiều sông rạch; sông Cổ Chiên chảy dọc phía đông, sông Măng Thít nối sông Tiền với sông Hậu. Giữa sông Cổ Chiên có các cù lao An Bình, Bình Hòa Phước, Đồng Phú.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa mưa và mùa khô. Do không giáp biển, Vĩnh Long ít chịu xâm nhập mặn hơn các tỉnh ven biển, nhưng vẫn bị ảnh hưởng vào những năm hạn mặn nặng; sạt lở bờ sông và triều cường là các nguy cơ thường gặp.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, cùng cộng đồng Khmer ở Trà Ôn, Tam Bình, Bình Tân và người Hoa ở các thị trấn, đô thị. Người dân nói phương ngữ Nam Bộ. Tôn giáo gồm Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, Hòa Hảo và Phật giáo Nam tông Khmer; tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và thờ Thành hoàng ở đình làng rất phổ biến.

Người Vĩnh Long thường được mô tả là hiền hòa, mến khách, cần mẫn với nghề vườn. Hình ảnh "miệt vườn" — những người nông dân chăm chút từng liếp cây trái, sống gắn với sông nước — là nét quen thuộc khi nói về vùng đất này. Vĩnh Long cũng hay được nhắc đến với truyền thống hiếu học và là nơi sản sinh nhiều nhà lãnh đạo.

Văn hóa

Đờn ca tài tử được ưa chuộng khắp các vùng quê. Lễ hội gồm lễ Kỳ Yên ở các đình như đình Tân Giai, đình Long Thanh; lễ giỗ Phan Thanh Giản; Ok Om Bok và Chôl Chnăm Thmây của người Khmer.

Nghề thủ công nổi bật nhất là gạch gốm Mang Thít, với những lò nung hình tháp nối nhau dọc kênh, được ví như "vương quốc gạch gốm". Các nhà cổ ở cù lao An Bình và Bình Hòa Phước, Văn Thánh Miếu, lăng Ông Thống chế Điều bát ở Trà Ôn là những công trình kiến trúc tiêu biểu.

Ẩm thực gắn với vườn và sông: bưởi Năm Roi Bình Minh, cam sành Tam Bình, chôm chôm Bình Hòa Phước, khoai lang Bình Tân, cá tai tượng chiên xù, bánh xèo, các món lẩu cá đồng.

Nhân vật tiêu biểu

• Nguyễn Văn Tồn (? –1820) — tướng nhà Nguyễn gốc Khmer, có lăng mộ ở Trà Ôn.
• Phan Thanh Giản (1796–1867) — đại thần nhà Nguyễn, tuẫn tiết tại thành Vĩnh Long năm 1867.
• Phạm Hùng (1912–1988) — Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, quê Long Hồ.
• Trần Đại Nghĩa (1913–1997) — nhà khoa học quân sự, quê Tam Bình.
• Út Trà Ôn (1919–2001) — nghệ sĩ cải lương, nghệ danh gắn với quê Trà Ôn.
• Võ Văn Kiệt (1922–2008) — Thủ tướng Chính phủ, quê Vũng Liêm.

Kinh tế

Kinh tế Vĩnh Long dựa chủ yếu vào nông nghiệp, đặc biệt là cây ăn trái chuyên canh, lúa gạo, rau màu (khoai lang Bình Tân) và thủy sản nước ngọt. Công nghiệp gồm sản xuất gạch gốm, chế biến nông sản, thực phẩm, may mặc tại các khu công nghiệp Hòa Phú, Bình Minh. Vĩnh Long nằm trên trục quốc lộ 1 với cầu Mỹ Thuận và cầu Mỹ Thuận 2 qua sông Tiền, cầu Cần Thơ qua sông Hậu, cùng tuyến cao tốc Mỹ Thuận – Cần Thơ, là điểm trung chuyển giữa Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía tây sông Hậu. Du lịch miệt vườn và homestay trên cù lao là thế mạnh.

Du lịch

• Cù lao An Bình — vườn cây trái, nhà cổ và homestay giữa sông Cổ Chiên.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã An Bình
• Văn Thánh Miếu Vĩnh Long — công trình thờ Khổng Tử dựng từ thế kỷ 19.
• Lò gạch gốm Mang Thít — những dãy lò nung hình tháp dọc kênh.
• Khu tưởng niệm Thủ tướng Võ Văn Kiệt — ở Vũng Liêm.
• Khu lưu niệm Chủ tịch Phạm Hùng — ở Long Hồ.
• Nhà cổ Cai Cường — ngôi nhà kết hợp kiến trúc Âu – Á ở Bình Hòa Phước.
• Lăng Ông Thống chế Điều bát — lăng mộ Nguyễn Văn Tồn ở Trà Ôn.
• Chợ nổi Trà Ôn — chợ trên sông Hậu.