Bến Tre

Tổng quan

Tỉnh Bến Tre (trước năm 2025) là một tỉnh ven biển ở đồng bằng sông Cửu Long, hình thành từ ba cù lao lớn An Hóa, Bảo và Minh, được bồi đắp bởi các nhánh sông Tiền, Ba Lai, Hàm Luông và Cổ Chiên. Tỉnh lỵ là thành phố Bến Tre. Bốn bề sông nước, Bến Tre gần như là một "tỉnh cù lao" và trước khi có các cây cầu lớn, muốn vào tỉnh đều phải qua phà.

Bến Tre được gọi là "xứ dừa" với những rặng dừa ngút ngàn, là quê hương của phong trào Đồng Khởi năm 1960, nơi gắn với nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, đại thần Phan Thanh Giản, học giả Trương Vĩnh Ký và nữ tướng Nguyễn Thị Định. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Bến Tre hợp nhất vào tỉnh Vĩnh Long mới.

Lịch sử

Vùng đất Bến Tre vốn thuộc Thủy Chân Lạp, dân cư thưa thớt, nhiều rừng và giồng cát ven biển. Lưu dân người Việt đến khai phá từ thế kỷ 17–18. Thời nhà Nguyễn, Bến Tre thuộc tỉnh Vĩnh Long, một trong Nam Kỳ lục tỉnh.

Sau khi Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây năm 1867, Bến Tre trở thành một hạt tham biện riêng, rồi thành tỉnh Bến Tre từ năm 1900. Những năm này, ở Ba Tri, nhà thơ mù Nguyễn Đình Chiểu dạy học, bốc thuốc và sáng tác thơ văn yêu nước cho đến khi mất năm 1888. Phan Thanh Giản, người con Ba Tri, đã tuẫn tiết năm 1867; các con ông về sau cũng dấy binh chống Pháp ở vùng này.

Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, từ năm 1956 tỉnh mang tên Kiến Hòa. Ngày 17 tháng 1 năm 1960, nhân dân xã Định Thủy (Mỏ Cày) và nhiều xã khác nổi dậy dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Thị Định, mở đầu phong trào Đồng Khởi lan rộng khắp miền Nam. Từ Bến Tre cũng có tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển: bến tàu không số ở Thạnh Phong (Thạnh Phú) là nơi đón những chuyến tàu chở vũ khí từ miền Bắc. Trong Tết Mậu Thân 1968, thị xã Bến Tre bị phá hủy nặng nề.

Sau năm 1975, tỉnh lấy lại tên Bến Tre và giữ nguyên địa giới khi nhiều tỉnh khác ở đồng bằng bị hợp nhất năm 1976. Năm 2009, cầu Rạch Miễu khánh thành nối Bến Tre với Tiền Giang, chấm dứt cảnh "ốc đảo" phải qua phà; tiếp theo là các cầu Hàm Luông và Cổ Chiên. Thị xã Bến Tre được nâng lên thành phố năm 2009.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Bến Tre được hợp nhất cùng Trà Vinh vào Vĩnh Long, thành tỉnh mới mang tên Vĩnh Long, trung tâm hành chính đặt tại Vĩnh Long. Tên tỉnh Bến Tre và vị trí tỉnh lỵ không được giữ lại ở cấp tỉnh.

Tuy vậy, bản sắc Bến Tre vẫn đậm nét: tên gọi Bến Tre gắn liền với dừa, kẹo dừa và Đồng Khởi trong ký ức cả nước; biển số xe mang mã 71 vẫn được lưu hành; các địa danh Ba Tri, Mỏ Cày, Giồng Trôm, Chợ Lách, Bình Đại, Thạnh Phú vẫn sống trong đời sống và tên gọi nhiều xã, phường.

Địa lý

Bến Tre cũ giáp Tiền Giang qua sông Tiền ở phía bắc, Vĩnh Long ở phía tây, Trà Vinh qua sông Cổ Chiên ở phía nam, và Biển Đông ở phía đông. Địa hình bằng phẳng, thấp dần từ tây sang đông, xen kẽ những giồng cát hình cánh cung ven biển. Bốn nhánh sông Tiền, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên đổ ra biển qua các cửa Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên.

Bờ biển dạng bãi bồi với rừng ngập mặn; Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Thạnh Phú và sân chim Vàm Hồ là các khu sinh thái quan trọng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa. Thách thức lớn nhất là xâm nhập mặn sâu vào nội đồng trong mùa khô, ảnh hưởng nặng tới cây ăn trái và nước sinh hoạt; ngoài ra là sạt lở bờ sông, bờ biển và triều cường.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, cùng một ít người Hoa và Khmer. Người dân nói phương ngữ Nam Bộ. Tôn giáo gồm Phật giáo, Công giáo (vùng Cái Mơn, Chợ Lách có cộng đồng Công giáo lâu đời), Cao Đài và tín ngưỡng dân gian. Trên cồn Phụng từng có đạo Dừa do Nguyễn Thành Nam (ông Đạo Dừa) lập ra.

Người Bến Tre thường được mô tả là chân chất, mộc mạc, hiếu khách, và mang tinh thần quật khởi gắn với Đồng Khởi. Truyền thống văn chương nghĩa khí của Nguyễn Đình Chiểu, đề cao lòng trung nghĩa và khinh rẻ sự đầu hàng, thường được nhắc đến khi nói về khí chất người vùng này. Người Bến Tre cũng nổi tiếng khéo tay với các nghề từ dừa.

Văn hóa

Lễ hội lớn gồm lễ giỗ Nguyễn Đình Chiểu ở Ba Tri, lễ kỷ niệm Đồng Khởi, lễ hội Nghinh Ông của ngư dân Bình Đại, Ba Tri, Thạnh Phú, và lễ Kỳ Yên ở các đình như đình Phú Lễ. Lễ hội Dừa từng được tổ chức nhiều lần để quảng bá sản phẩm dừa. Đờn ca tài tử phổ biến khắp tỉnh.

Làng nghề nổi tiếng gồm làng kẹo dừa Mỏ Cày, làng bánh phồng Sơn Đốc, làng bánh tráng Mỹ Lồng, làng cây giống hoa kiểng Cái Mơn – Chợ Lách, và nghề làm đồ mỹ nghệ, chỉ xơ dừa. Công trình kiến trúc tiêu biểu là nhà thờ Cái Mơn, đình Phú Lễ, khu mộ Nguyễn Đình Chiểu.

Ẩm thực có kẹo dừa, bánh phồng, bánh tráng, đuông dừa, cơm dừa, gỏi củ hũ dừa, các món từ nước cốt dừa, cùng trái cây vùng Chợ Lách.

Nhân vật tiêu biểu

• Phan Thanh Giản (1796–1867) — đại thần nhà Nguyễn, sinh ở Ba Tri.
• Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) — nhà thơ yêu nước, sống những năm cuối đời và mất ở Ba Tri.
• Phan Văn Trị (1830–1910) — nhà thơ yêu nước, quê Giồng Trôm.
• Trương Vĩnh Ký (1837–1898) — học giả, nhà ngôn ngữ học, sinh ở Cái Mơn.
• Huỳnh Tấn Phát (1913–1989) — kiến trúc sư, Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, quê Bến Tre.
• Diệp Minh Châu (1919–2002) — nhà điêu khắc, họa sĩ, quê Bến Tre.
• Nguyễn Thị Định (1920–1992) — lãnh đạo Đồng Khởi, Phó Chủ tịch nước, quê Giồng Trôm.
• Trần Văn Ơn (1931–1950) — học sinh hy sinh trong cuộc biểu tình ở Sài Gòn năm 1950, quê Bến Tre.

Kinh tế

Kinh tế Bến Tre dựa vào dừa, cây ăn trái, thủy sản và cây giống. Bến Tre là vùng trồng dừa lớn của cả nước, với chuỗi chế biến từ cơm dừa nạo sấy, nước dừa, dầu dừa, sữa dừa, kẹo dừa đến chỉ xơ, mụn dừa, than hoạt tính. Vùng ven biển Bình Đại, Ba Tri, Thạnh Phú nuôi tôm, nghêu và khai thác hải sản. Dải ven biển phát triển nhiều dự án điện gió.

Công nghiệp tập trung ở các khu công nghiệp Giao Long, An Hiệp. Giao thông dựa vào quốc lộ 60 và quốc lộ 57 cùng các cầu Rạch Miễu, Hàm Luông, Cổ Chiên. Du lịch sinh thái miệt vườn và du lịch về nguồn là hướng phát triển chính.

Du lịch

• Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu — đền thờ và mộ phần ở Ba Tri.
• Khu di tích Đồng Khởi — các di tích ở Mỏ Cày gắn với sự kiện năm 1960.
• Bến tàu không số — di tích đường Hồ Chí Minh trên biển ở Thạnh Phong.
• Cồn Phụng — cồn giữa sông Tiền với di tích đạo Dừa.
• Nhà thờ Cái Mơn và vườn cây giống Chợ Lách.
• Đình Phú Lễ — ngôi đình cổ ở Ba Tri.
• Sân chim Vàm Hồ — rừng ngập nước với đàn cò, vạc.
• Biển Thừa Đức và Cồn Bửng — các bãi biển hoang sơ ven Bình Đại, Thạnh Phú.