Trà Vinh

Tổng quan

Tỉnh Trà Vinh (trước năm 2025) là một tỉnh ven biển ở đồng bằng sông Cửu Long, nằm giữa hai nhánh sông Cổ Chiên và sông Hậu trước khi chúng đổ ra Biển Đông. Tỉnh lỵ là thành phố Trà Vinh, một đô thị nhiều cây cổ thụ. Lãnh thổ là đồng bằng thấp xen những giồng cát hình cánh cung chạy song song bờ biển.

Trà Vinh nổi bật là một trong những nơi có cộng đồng người Khmer đông đảo nhất Việt Nam, với hệ thống chùa Khmer dày đặc, lễ hội Ok Om Bok và đua ghe ngo. Tỉnh còn được biết đến với ao Bà Om, chùa Âng, biển Ba Động, dừa sáp Cầu Kè và các công trình năng lượng ven biển. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Trà Vinh hợp nhất vào tỉnh Vĩnh Long mới.

Lịch sử

Vùng đất Trà Vinh là nơi người Khmer cư trú từ lâu đời trên các giồng cát; tên gọi Trà Vinh thường được giải thích là bắt nguồn từ tiếng Khmer Preah Trapeang, nghĩa là "ao Phật" hay "ao linh thiêng". Nhiều ngôi chùa như chùa Âng được truyền tụng có lịch sử rất lâu đời.

Lưu dân người Việt và người Hoa đến khai phá từ thế kỷ 17–18. Thời nhà Nguyễn, Trà Vinh thuộc tỉnh Vĩnh Long. Sau khi Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây năm 1867, Trà Vinh trở thành một hạt tham biện riêng, rồi thành tỉnh Trà Vinh từ năm 1900.

Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, từ năm 1956 tỉnh mang tên Vĩnh Bình. Trong hai cuộc kháng chiến, vùng nông thôn Trà Vinh là địa bàn hoạt động mạnh, với sự tham gia của cả người Kinh và người Khmer. Nữ anh hùng Út Tịch (Nguyễn Thị Út) là người con của vùng đất này.

Năm 1976, Trà Vinh và Vĩnh Long hợp nhất thành tỉnh Cửu Long. Cuối năm 1991, Quốc hội quyết định chia Cửu Long thành hai tỉnh, tỉnh Trà Vinh được tái lập. Thị xã Trà Vinh được nâng lên thành phố năm 2010, Duyên Hải sau đó trở thành thị xã. Kênh Quan Chánh Bố, cho phép tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu tránh cửa Định An bị bồi lắng, được đưa vào sử dụng giữa thập niên 2010.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Trà Vinh được hợp nhất cùng Bến Tre vào Vĩnh Long, thành tỉnh mới mang tên Vĩnh Long, trung tâm hành chính đặt tại Vĩnh Long. Tên tỉnh Trà Vinh và vị trí tỉnh lỵ không được giữ lại ở cấp tỉnh.

Bản sắc Trà Vinh vẫn được gìn giữ qua cộng đồng Khmer với hệ thống chùa, trường chùa, lễ hội; qua biển số xe mang mã 84 vẫn lưu hành; và qua các địa danh Cầu Kè, Tiểu Cần, Trà Cú, Cầu Ngang, Duyên Hải, Châu Thành vẫn hiện diện trong đời sống và tên gọi nhiều xã, phường.

Địa lý

Trà Vinh cũ giáp Vĩnh Long ở phía tây, Bến Tre qua sông Cổ Chiên ở phía bắc và đông bắc, Sóc Trăng qua sông Hậu ở phía nam, và Biển Đông ở phía đông. Địa hình đồng bằng thấp, xen các giồng cát cao hơn chạy song song bờ biển. Hai cửa sông lớn là cửa Cung Hầu (sông Cổ Chiên) và cửa Định An (sông Hậu).

Bờ biển dạng bãi bồi, có rừng ngập mặn ven biển Duyên Hải, Cầu Ngang. Khí hậu nhiệt đới gió mùa. Các thách thức chính là xâm nhập mặn, hạn hán vào mùa khô, xói lở bờ biển và bờ sông, cùng tác động của nước biển dâng.

Con người

Cư dân gồm ba cộng đồng chính: người Kinh, người Khmer và người Hoa. Người Khmer sống tập trung ở Trà Cú, Cầu Ngang, Tiểu Cần, Châu Thành, Cầu Kè, giữ tiếng nói, chữ viết và phong tục riêng; chữ Khmer được dạy trong các trường chùa. Người Kinh nói phương ngữ Nam Bộ; một bộ phận người Hoa gốc Triều Châu.

Người Khmer theo Phật giáo Nam tông; mỗi phum sóc đều có ngôi chùa là trung tâm tôn giáo, giáo dục và sinh hoạt cộng đồng. Nam giới Khmer theo truyền thống thường vào chùa tu học một thời gian. Người Kinh theo Phật giáo Bắc tông, Công giáo, Cao Đài và tín ngưỡng dân gian; người Hoa thờ Quan Công, Thiên Hậu.

Người Trà Vinh thường được mô tả là hiền hòa, mộ đạo, sống gắn bó với cộng đồng. Sự hòa hợp lâu đời giữa ba dân tộc Kinh, Khmer, Hoa — thể hiện qua lễ hội chung, chợ phiên và cả trong món ăn — là nét đặc trưng thường được nhắc đến.

Văn hóa

Lễ hội tiêu biểu là Ok Om Bok (lễ cúng trăng) vào rằm tháng 10 âm lịch với hội đua ghe ngo trên sông, thu hút người xem từ nhiều tỉnh; Chôl Chnăm Thmây (Tết năm mới) và Sene Dolta (lễ cúng ông bà) của người Khmer; lễ hội Nghinh Ông của ngư dân ven biển.

Nghệ thuật Khmer gồm sân khấu Dù kê, múa Rô băm, dàn nhạc Ngũ âm, múa Lâm thôn, Rom vong. Đờn ca tài tử phổ biến trong cộng đồng người Kinh. Trà Vinh cũng là quê hương của soạn giả Viễn Châu.

Kiến trúc chùa Khmer là nét nổi bật: mái nhiều tầng dốc, đầu đao rồng rắn Naga, tượng chim thần Krud, khuôn viên rợp cây sao, cây dầu. Ẩm thực gồm bún nước lèo, bánh tét Trà Cuôn, chù ụ rang me, cháo ám, bánh canh Bến Có, dừa sáp Cầu Kè và các loại bánh truyền thống Khmer như bánh ống, bánh gừng.

Nhân vật tiêu biểu

• Nguyễn Văn Tồn (? –1820) — người Khmer vùng Trà Vinh, tướng nhà Nguyễn, giữ chức Thống chế Điều bát.
• Sơn Ngọc Thành (1908–1977) — chính khách Campuchia, sinh ở Trà Vinh.
• Viễn Châu (1924–2016) — soạn giả vọng cổ, nghệ nhân đờn tranh, quê Trà Vinh.
• Nguyễn Thị Út (Út Tịch, 1931–1968) — nữ anh hùng thời kháng chiến, quê Trà Vinh.
• Nguyễn Thiện Nhân (sinh 1953) — Phó Thủ tướng, sinh ở Trà Vinh.

Kinh tế

Kinh tế Trà Vinh dựa vào nông nghiệp với lúa, đậu phộng, dừa (nổi bật là dừa sáp Cầu Kè), cây ăn trái, chăn nuôi bò, và thủy sản với nuôi tôm, cua, nghêu ven biển. Vùng ven biển có Khu kinh tế Định An, Trung tâm điện lực Duyên Hải và nhiều dự án điện gió, điện mặt trời. Các khu công nghiệp Long Đức, Cầu Quan thu hút chế biến nông thủy sản, may mặc. Kênh Quan Chánh Bố mở lối cho tàu lớn vào sông Hậu. Giao thông dựa vào quốc lộ 53, 54, 60 và cầu Cổ Chiên nối sang Bến Tre.

Du lịch

• Ao Bà Om — hồ nước cổ với hàng cây cổ thụ rễ nổi kỳ dị.
• Chùa Âng — ngôi chùa Khmer cổ cạnh ao Bà Om.
• Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer — nơi trưng bày hiện vật văn hóa Khmer, gần ao Bà Om.
• Chùa Cò — ngôi chùa Khmer ở Trà Cú, nổi tiếng với đàn cò trú ngụ.
• Chùa Hang — ngôi chùa Khmer có cổng vòm hình hang và đàn chim cò.
• Biển Ba Động — bãi biển ở Duyên Hải.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Trường Long Hoà
• Cồn Chim — cù lao sinh thái trên sông Cổ Chiên.
• Vườn dừa sáp Cầu Kè và cù lao Tân Quy.