Thành phố Hồ Chí Minh

Tổng quan

Thành phố Hồ Chí Minh, trong địa giới tồn tại đến ngày 30/6/2025, là thành phố trực thuộc trung ương lớn nhất Việt Nam, nằm bên sông Sài Gòn ở miền Đông Nam Bộ, trải từ vùng đất gò Củ Chi ở phía tây bắc xuống rừng ngập mặn Cần Giờ giáp biển ở phía đông nam. Thành phố là trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, văn hóa và giáo dục lớn nhất cả nước, nơi tên gọi Sài Gòn vẫn được dùng song song trong đời sống hằng ngày.

Từ ngày 1/7/2025, thành phố hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu; đơn vị mới giữ tên Thành phố Hồ Chí Minh và trung tâm hành chính hiện có.

Lịch sử

Từ Prey Nokor đến Gia Định

Vùng ven biển Cần Giờ có các di chỉ mộ chum thời đại kim khí như Giồng Cá Vồ. Về sau, vùng đất này nằm trong ảnh hưởng của Phù Nam rồi Chân Lạp, với địa danh Prey Nokor gắn với khu vực Sài Gòn. Từ đầu thế kỷ 17, lưu dân người Việt đã đến sinh sống, buôn bán. Năm 1698, chúa Nguyễn cử Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược, lập phủ Gia Định với dinh Phiên Trấn — mốc thường được lấy làm khởi đầu của Sài Gòn với tư cách đơn vị hành chính.

Cuối thế kỷ 18, người Hoa từ Cù lao Phố và Mỹ Tho dồn về lập nên khu buôn bán Chợ Lớn. Năm 1790, Nguyễn Ánh cho xây thành Gia Định (thành Bát Quái). Dưới triều Nguyễn, Gia Định thành cai quản toàn cõi phương Nam, gắn với tổng trấn Lê Văn Duyệt. Sau cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi (1833 – 1835), vua Minh Mạng cho phá thành cũ.

Thời Pháp thuộc

Tháng 2/1859, quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định; năm 1861, đại đồn Kỳ Hòa thất thủ. Sài Gòn trở thành thủ phủ của Nam Kỳ thuộc Pháp, và trong một thời gian là thủ phủ của Liên bang Đông Dương. Người Pháp quy hoạch một đô thị kiểu Âu với nhà thờ Đức Bà, Bưu điện, Tòa Đô chính, Nhà hát, chợ Bến Thành. Năm 1931, Sài Gòn và Chợ Lớn được gộp thành một khu hành chính.

Ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành — sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh — rời bến Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước. Năm 1925, công nhân xưởng Ba Son bãi công dưới sự lãnh đạo của Tôn Đức Thắng. Sài Gòn là trung tâm báo chí, chính trị của phong trào yêu nước ở Nam Kỳ, với những gương mặt như Nguyễn An Ninh.

1945 – 1975

Ngày 25/8/1945, nhân dân Sài Gòn giành chính quyền; ngày 23/9/1945, Nam Bộ kháng chiến bùng nổ. Từ năm 1955, Sài Gòn là thủ đô của Việt Nam Cộng hòa. Ở vùng ven, địa đạo Củ Chi trở thành biểu tượng của chiến tranh nhân dân, còn Rừng Sác ở Cần Giờ là căn cứ của đặc công. Năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị xử bắn sau vụ đặt mìn ở cầu Công Lý. Tết Mậu Thân 1968, các lực lượng biệt động đánh vào những mục tiêu ngay giữa thành phố. Ngày 30/4/1975, xe tăng quân giải phóng tiến vào Dinh Độc Lập, kết thúc chiến tranh.

Từ 1975 đến 2025

Ngày 2/7/1976, Quốc hội đổi tên Sài Gòn – Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. Từ cuối thập niên 1980, thành phố đi đầu trong đổi mới kinh tế. Năm 2000, Trung tâm Giao dịch Chứng khoán được khai trương. Năm 2021, thành phố Thủ Đức được lập từ Quận 2, Quận 9 và quận Thủ Đức — mô hình thành phố trong thành phố đầu tiên của cả nước. Năm 2024, tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên đi vào hoạt động.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, từ ngày 1/7/2025 Thành phố Hồ Chí Minh hợp nhất với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu thành Thành phố Hồ Chí Minh mới. Tên gọi và trung tâm hành chính của thành phố được giữ nguyên. Cấp quận, huyện bị bãi bỏ; các quận, huyện và thành phố Thủ Đức được tổ chức lại thành các phường, xã trực thuộc thành phố.

Với thành phố cũ, đây là cuộc mở rộng lớn: tên gọi, tỉnh lỵ và biển số xe 41, 50 – 59 vẫn được dùng, bên cạnh biển số 61 của Bình Dương và 72 của Bà Rịa - Vũng Tàu.

Địa lý

Thành phố cũ giáp Tây Ninh ở phía tây bắc, Bình Dương ở phía bắc, Đồng Nai ở phía đông bắc, Bà Rịa - Vũng Tàu ở phía đông nam, Long An và Tiền Giang ở phía tây và tây nam, và Biển Đông ở phía nam. Địa hình thấp dần từ tây bắc xuống đông nam: vùng đất gò Củ Chi, Hóc Môn; vùng đất cao của nội đô cũ; và vùng trũng ngập triều Nhà Bè, Cần Giờ.

Sông Sài Gòn chảy qua trung tâm, hợp với sông Đồng Nai thành sông Nhà Bè, rồi chia ra Soài Rạp và Lòng Tàu đổ ra biển. Hệ thống kênh rạch như Thị Nghè, Tàu Hủ, Bến Nghé, Nhiêu Lộc gắn với lịch sử đô thị.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, nóng quanh năm. Thách thức lớn nhất là ngập do triều cường và mưa lớn, sụt lún đất và xâm nhập mặn. Khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ được UNESCO công nhận năm 2000.

Con người

Thành phố là nơi hội tụ người từ mọi miền. Bên cạnh người Kinh có cộng đồng Hoa lớn nhất cả nước ở Chợ Lớn, cùng người Khmer, Chăm và cộng đồng gốc Ấn nhỏ. Mọi giọng nói Bắc, Trung, Nam cùng tồn tại trên nền phương ngữ Nam Bộ. Đời sống tôn giáo đa dạng: Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài, Hòa Hảo, Hồi giáo, Ấn Độ giáo và tín ngưỡng dân gian.

Người Sài Gòn thường được mô tả là năng động, thẳng thắn, cởi mở và hào phóng, sẵn lòng giúp người lạ và không phân biệt người gốc hay người mới đến. Những bình trà đá miễn phí bên đường, quán cơm giá rẻ cho người khó khăn thường được nhắc tới như biểu hiện của tính cách ấy.

Văn hóa

Sài Gòn là một trung tâm lớn của đờn ca tài tử Nam Bộ (UNESCO, 2013) và là nơi cải lương phát triển rực rỡ từ đầu thế kỷ 20. Thành phố có đình, chùa cổ như chùa Giác Lâm, Lăng Ông Bà Chiểu; hội quán người Hoa ở Chợ Lớn; các công trình thời Pháp và kiến trúc hiện đại. Lễ hội Nghinh Ông ở Cần Giờ là lễ hội lớn của ngư dân thờ cá voi.

Ẩm thực là nơi cả nước gặp nhau: cơm tấm, hủ tiếu, bánh mì, phở, bánh xèo, các món Hoa ở Chợ Lớn và văn hóa ăn vặt vỉa hè phong phú.

Nhân vật tiêu biểu

• Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700) — người lập phủ Gia Định năm 1698.
• Võ Trường Toản (?–1792) — nhà giáo ở Gia Định, thầy của nhiều danh sĩ phương Nam.
• Lê Văn Duyệt (1763–1832) — tổng trấn Gia Định thành, lăng mộ ở Bà Chiểu.
• Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) — nhà thơ yêu nước sinh ở Gia Định, tác giả Lục Vân Tiên.
• Trương Vĩnh Ký (1837–1898) — học giả, người làm tờ Gia Định báo, sống và mất tại Chợ Quán.
• Hồ Chí Minh (1890–1969) — người mà thành phố mang tên, rời bến Nhà Rồng năm 1911.
• Tôn Đức Thắng (1888–1980) — công nhân xưởng Ba Son, lãnh đạo cuộc bãi công năm 1925, sau là Chủ tịch nước.
• Nguyễn An Ninh (1900–1943) — nhà báo, nhà cách mạng quê Hóc Môn.
• Nguyễn Hữu Thọ (1910–1996) — luật sư sinh ở Chợ Lớn, Chủ tịch Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam.
• Nguyễn Văn Trỗi (1940–1964) — chiến sĩ biệt động Sài Gòn.
• Võ Văn Kiệt (1922–2008) — lãnh đạo thành phố những năm đầu sau 1975, sau là Thủ tướng.

Kinh tế

Thành phố là đầu tàu kinh tế của Việt Nam và trung tâm tài chính, thương mại, dịch vụ, công nghệ lớn nhất, với Sở Giao dịch Chứng khoán, Khu công nghệ cao ở Thủ Đức, các khu chế xuất Tân Thuận, Linh Trung, các trung tâm y tế, đại học và du lịch. Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất là cửa ngõ hàng không lớn nhất cả nước; các cảng Cát Lái, Hiệp Phước phục vụ hàng hóa xuất nhập khẩu của cả vùng.

Du lịch

• Dinh Độc Lập — giữ nguyên hiện trạng ngày 30/4/1975.1Nằm ở Phường Bến Thành
• Bảo tàng Chứng tích chiến tranh — một trong những bảo tàng được nhiều khách quốc tế tới nhất Việt Nam.2Nằm ở Phường Xuân Hoà
• Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố và chợ Bến Thành — cụm công trình thời Pháp ở trung tâm.3Nằm ở Phường Bến Thành
• Chợ Lớn — chợ Bình Tây, chùa Bà Thiên Hậu và các hội quán.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Chợ Lớn
• Bến Nhà Rồng — nơi Nguyễn Tất Thành ra đi năm 1911.5Nằm ở Phường Xóm Chiếu
• Địa đạo Củ Chi — hệ thống đường hầm đào bằng tay dài hàng trăm cây số.6Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Nhuận Đức
• Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ — rừng ngập mặn được phục hồi sau chiến tranh.