Bình Dương

Tổng quan

Bình Dương là tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ tồn tại đến ngày 30/6/2025, nằm ngay phía bắc Thành phố Hồ Chí Minh, giữa hai sông Sài Gòn và Đồng Nai. Tỉnh lỵ là thành phố Thủ Dầu Một. Từ một vùng đất của vườn cây ăn trái, đồn điền cao su và làng nghề gốm, sơn mài, Bình Dương đã trở thành một trong những trung tâm công nghiệp hàng đầu cả nước chỉ trong vài thập niên.

Vùng đất này còn được biết đến với Tam giác sắt và Chiến khu Đ trong chiến tranh, với vườn măng cụt Lái Thiêu, gốm Lái Thiêu và sơn mài Tương Bình Hiệp. Từ ngày 1/7/2025, Bình Dương hợp nhất với Thành phố Hồ Chí Minh và Bà Rịa - Vũng Tàu thành Thành phố Hồ Chí Minh mới.

Lịch sử

Thời tiền sử

Di chỉ Dốc Chùa bên sông Đồng Nai ở vùng Tân Uyên là một trong những di chỉ thời đồng – sắt quan trọng của miền Đông Nam Bộ, nơi tìm thấy nhiều khuôn đúc và công cụ, cho thấy cư dân cổ đã biết luyện kim từ rất sớm. Về sau, vùng đất này nằm trong không gian Phù Nam rồi Chân Lạp.

Thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn

Từ cuối thế kỷ 17, lưu dân người Việt và người Hoa theo sông Sài Gòn, sông Đồng Nai lên khai phá vùng đất gò. Sau năm 1698, vùng này thuộc phủ Gia Định; dưới triều Nguyễn, đây là đất huyện Bình An thuộc tỉnh Biên Hòa. Các làng nghề gốm ở Lái Thiêu, Chánh Nghĩa hình thành với sự đóng góp lớn của thợ gốm người Hoa.

Thời Pháp thuộc

Người Pháp lập tỉnh Thủ Dầu Một của xứ Nam Kỳ. Các đồn điền cao su lớn được mở trên vùng đất xám, tiêu biểu là đồn điền Dầu Tiếng của hãng Michelin, nơi phu cao su sống và làm việc khắc nghiệt và phong trào công nhân phát triển mạnh. Thủ Dầu Một trở thành thị xã hành chính, với những công trình kiến trúc thời Pháp như tòa hành chính tỉnh.

Hai cuộc kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, vùng rừng Tân Uyên là một phần của Chiến khu Đ; nhà thơ Huỳnh Văn Nghệ, người con của vùng Tân Uyên, là một trong những người chỉ huy lực lượng vũ trang ở đây.

Năm 1956, chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập tỉnh Bình Dương, tỉnh lỵ Phú Cường. Năm 1958, vụ đầu độc tù nhân ở trại giam Phú Lợi gây chấn động dư luận. Trong kháng chiến chống Mỹ, vùng Bến Cát – Củ Chi trở thành Tam giác sắt với hệ thống địa đạo dày đặc; năm 1967, quân đội Mỹ mở cuộc hành quân Cedar Falls nhằm vào vùng này.

Từ 1975 đến 2025

Năm 1976, Bình Dương hợp nhất với Bình Long và Phước Long thành tỉnh Sông Bé, tỉnh lỵ Thủ Dầu Một. Từ ngày 1/1/1997, tỉnh Sông Bé được chia lại và tỉnh Bình Dương được tái lập.

Những năm sau đó, Bình Dương phát triển với tốc độ hiếm có: Khu công nghiệp Việt Nam – Singapore (VSIP) ra đời năm 1996, tiếp đó là hàng loạt khu công nghiệp, đô thị do tỉnh và doanh nghiệp Becamex đầu tư. Năm 2012, Thủ Dầu Một trở thành thành phố; năm 2020, Dĩ An và Thuận An cũng lên thành phố. Thành phố mới Bình Dương với trung tâm hành chính tập trung của tỉnh được xây dựng ở phía bắc Thủ Dầu Một.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, từ ngày 1/7/2025 tỉnh Bình Dương hợp nhất với Thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu thành Thành phố Hồ Chí Minh mới, giữ trung tâm hành chính của Thành phố Hồ Chí Minh. Thủ Dầu Một không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ; các thành phố Thủ Dầu Một, Dĩ An, Thuận An, Tân Uyên, Bến Cát và các huyện cũ được tổ chức lại thành phường, xã của thành phố.

Bình Dương không còn là tên một tỉnh, nhưng biển số xe 61 vẫn được dùng, và những địa danh như Thủ Dầu Một, Lái Thiêu, Dĩ An, Thuận An vẫn còn trong tên gọi các phường.

Địa lý

Bình Dương cũ giáp Bình Phước ở phía bắc, Đồng Nai ở phía đông, Thành phố Hồ Chí Minh ở phía nam và tây nam, Tây Ninh ở phía tây. Địa hình là vùng chuyển tiếp từ cao nguyên xuống đồng bằng, khá bằng phẳng, thấp dần từ bắc xuống nam; phần lớn là đất xám, đất đỏ trên nền đồi thấp, vùng phía nam ven sông là đất phù sa.

Sông Sài Gòn làm ranh giới phía tây, sông Đồng Nai làm ranh giới phía đông nam, sông Thị Tính chảy giữa tỉnh. Phía tây bắc có một phần hồ Dầu Tiếng và núi Cậu.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng quanh năm, hầu như không có bão. Nền địa chất ổn định, ít thiên tai; các vấn đề chủ yếu là ngập úng cục bộ khi mưa lớn ở các đô thị phía nam và sạt lở bờ sông.

Con người

Cư dân đa số là người Kinh, cùng người Hoa sinh sống lâu đời ở Thủ Dầu Một, Lái Thiêu, và một số người Khmer. Từ cuối thập niên 1990, Bình Dương đón một làn sóng di cư rất lớn của công nhân từ khắp các tỉnh, đặc biệt từ miền Trung, miền Bắc và Đồng bằng sông Cửu Long, biến nơi đây thành vùng đất của người tứ xứ. Giọng nói vì thế đa dạng trên nền phương ngữ Nam Bộ.

Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, Tin Lành và tín ngưỡng thờ Thiên Hậu của người Hoa cùng tồn tại. Người Bình Dương thường được mô tả là cần cù, hiền hòa, mến khách, với nếp sống của người làm vườn, làm nghề; vùng đất này cũng thường được nhắc đến như nơi "đất lành" dễ sống cho người lao động từ xa đến.

Văn hóa

Lễ hội chùa Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một vào rằm tháng Giêng với lễ rước kiệu Bà qua các đường phố là lễ hội lớn nhất của tỉnh. Chùa Hội Khánh là một trong những ngôi chùa cổ của Thủ Dầu Một. Nhà cổ Trần Văn Hổ và các ngôi nhà gỗ ở Phú Cường, Lái Thiêu lưu giữ nghệ thuật chạm khắc truyền thống.

Bình Dương nổi tiếng với các làng nghề: gốm Lái Thiêu — gốm men màu dân dụng —, sơn mài Tương Bình Hiệp với kỹ thuật cẩn trứng, cẩn ốc, và nghề điêu khắc gỗ. Đặc sản gồm măng cụt, sầu riêng Lái Thiêu, bưởi Bạch Đằng ở Tân Uyên và món gỏi gà măng cụt.

Nhân vật tiêu biểu

• Huỳnh Văn Nghệ (1914–1977) — nhà thơ, nhà chỉ huy quân sự sinh ở vùng Tân Uyên, gắn với Chiến khu Đ và bài thơ Nhớ Bắc.
• Bình Nguyên Lộc (1914–1987) — nhà văn sinh ở Tân Uyên, tác giả Đò dọc, Rừng mắm, nổi tiếng với những trang viết về đất và người miền Nam.

Kinh tế

Bình Dương là một trong những trung tâm công nghiệp mạnh nhất Việt Nam, với các khu công nghiệp VSIP, Sóng Thần, Mỹ Phước, Bàu Bàng, Đồng An và nhiều khu khác. Các ngành chủ lực gồm điện tử, chế biến gỗ và đồ nội thất xuất khẩu, dệt may, da giày, cơ khí, gốm sứ. Doanh nghiệp Becamex đóng vai trò lớn trong đầu tư hạ tầng khu công nghiệp và đô thị.

Nông nghiệp còn giữ vai trò ở phía bắc với cao su Dầu Tiếng, Bến Cát và vườn cây ăn trái. Bình Dương nằm trên trục quốc lộ 13 và đại lộ Bình Dương nối Thành phố Hồ Chí Minh với Bình Phước, cùng các cảng cạn, ga hàng hóa Sóng Thần phục vụ logistics.

Du lịch

• Chùa Bà Thiên Hậu — ngôi chùa người Hoa ở Thủ Dầu Một, trung tâm của lễ hội rằm tháng Giêng.
• Chùa Hội Khánh — chùa cổ ở Thủ Dầu Một.1Nằm ở Phường Thủ Dầu Một
• Nhà cổ Trần Văn Hổ — ngôi nhà gỗ chạm khắc ở Phú Cường.
• Làng sơn mài Tương Bình Hiệp — làng nghề sơn mài truyền thống.
• Vườn trái cây Lái Thiêu — vườn măng cụt, sầu riêng ven sông Sài Gòn.
• Địa đạo Tam giác sắt — căn cứ kháng chiến ở vùng Bến Cát.
• Núi Cậu – hồ Dầu Tiếng — cảnh quan núi – hồ ở phía tây bắc.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Dầu Tiếng