Bà Rịa - Vũng Tàu

Tổng quan

Bà Rịa - Vũng Tàu là tỉnh ven biển miền Đông Nam Bộ tồn tại từ năm 1991 đến ngày 30/6/2025, gồm vùng đất Bà Rịa trên đất liền, bán đảo Vũng Tàu và quần đảo Côn Đảo ngoài Biển Đông. Tỉnh lỵ ban đầu đặt ở Vũng Tàu, về sau chuyển về Bà Rịa. Đây là trung tâm của ngành dầu khí Việt Nam, có cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, và là vùng biển nghỉ dưỡng gần Thành phố Hồ Chí Minh nhất.

Tên tỉnh còn gắn với nhà tù Côn Đảo — nơi giam giữ người tù chính trị suốt hơn một thế kỷ — và với nữ anh hùng Võ Thị Sáu. Từ ngày 1/7/2025, Bà Rịa - Vũng Tàu hợp nhất với Thành phố Hồ Chí Minh và Bình Dương thành Thành phố Hồ Chí Minh mới.

Lịch sử

Thời cổ và buổi đầu khai phá

Vùng ven biển Bà Rịa có nhiều di chỉ khảo cổ thời tiền sử, nằm trong không gian văn hóa Đồng Nai, sau đó thuộc ảnh hưởng Phù Nam và Chân Lạp. Người Chơ Ro là cư dân bản địa lâu đời. Vùng Mô Xoài (Bà Rịa) là một trong những nơi lưu dân người Việt đến sinh sống sớm nhất ở Nam Bộ, từ đầu thế kỷ 17. Theo một cách giải thích dân gian, tên Bà Rịa bắt nguồn từ tên một người phụ nữ có công khai hoang lập ấp.

Thời nhà Nguyễn

Dưới triều Nguyễn, Bà Rịa thuộc tỉnh Biên Hòa. Tương truyền, ba làng Thắng Nhất, Thắng Nhì, Thắng Tam ở Vũng Tàu do những đội quân được triều đình cử ra trấn giữ cửa biển lập nên — nguồn gốc của địa danh Tam Thắng. Côn Đảo, khi ấy gọi là Côn Lôn, là nơi chúa Nguyễn Ánh từng lánh nạn trong cuộc chiến với Tây Sơn; truyền thuyết về hoàng phi Phi Yến và miếu An Sơn gắn với giai đoạn này.

Thời Pháp thuộc

Năm 1859, hạm đội Pháp đi qua cửa Cần Giờ – Vũng Tàu để đánh thành Gia Định. Năm 1862, người Pháp lập nhà tù Côn Đảo, mở đầu hơn một thế kỷ Côn Đảo là "địa ngục trần gian" của tù chính trị. Nhiều nhà cách mạng như Lê Hồng Phong, Nguyễn An Ninh đã mất tại đây; Tôn Đức Thắng bị giam ở Côn Đảo hơn mười lăm năm. Vũng Tàu, khi ấy gọi là Cap Saint-Jacques, trở thành nơi nghỉ mát của người Pháp, với Bạch Dinh xây cuối thế kỷ 19. Bà Rịa là một tỉnh của Nam Kỳ, có các đồn điền cao su lớn.

Bà Rịa cũng là quê hương của học giả Huỳnh Tịnh Của, tác giả bộ từ điển Đại Nam quấc âm tự vị.

Hai cuộc kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, nữ chiến sĩ Võ Thị Sáu, quê Đất Đỏ, bị bắt và bị xử bắn ở Côn Đảo năm 1952. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, vùng đất này là tỉnh Phước Tuy, tỉnh lỵ Phước Lễ (Bà Rịa). Các căn cứ Minh Đạm, núi Thị Vải là chỗ dựa của lực lượng kháng chiến. Ngày 18/8/1966, trận Long Tân giữa quân giải phóng và lực lượng Úc diễn ra ở vùng đồn điền cao su gần Đất Đỏ. Côn Đảo tiếp tục là nhà tù với các dãy "chuồng cọp" cho đến năm 1975.

Từ 1975 đến 2025

Sau năm 1975, vùng Bà Rịa thuộc tỉnh Đồng Nai. Năm 1979, đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo trực thuộc trung ương được lập để phục vụ ngành dầu khí; năm 1981, liên doanh dầu khí Việt – Xô Vietsovpetro ra đời. Năm 1986, tấn dầu thô đầu tiên của Việt Nam được khai thác từ mỏ Bạch Hổ. Ngày 12/8/1991, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu được thành lập từ đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo và ba huyện Châu Thành, Long Đất, Xuyên Mộc của Đồng Nai. Những thập niên sau, tỉnh phát triển cụm cảng Cái Mép – Thị Vải, khu công nghiệp Phú Mỹ và các khu du lịch ven biển.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, từ ngày 1/7/2025 tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu hợp nhất với Thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Bình Dương thành Thành phố Hồ Chí Minh mới, giữ trung tâm hành chính của Thành phố Hồ Chí Minh. Bà Rịa không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ; Vũng Tàu, Bà Rịa, Phú Mỹ và các huyện cũ được tổ chức lại thành phường, xã, còn huyện Côn Đảo trở thành đặc khu Côn Đảo.

Tên Bà Rịa - Vũng Tàu không còn là tên tỉnh, nhưng biển số xe 72 vẫn được dùng, và các địa danh Vũng Tàu, Bà Rịa, Long Hải, Côn Đảo vẫn là những cái tên quen thuộc trong tên gọi phường, xã, đặc khu.

Địa lý

Bà Rịa - Vũng Tàu cũ giáp Đồng Nai ở phía bắc, Bình Thuận ở phía đông, Thành phố Hồ Chí Minh (Cần Giờ) ở phía tây, và Biển Đông ở phía nam. Đất liền gồm vùng đồi thấp, đồng bằng ven biển và các núi thấp như núi Dinh, núi Thị Vải, Minh Đạm; bán đảo Vũng Tàu có núi Lớn, núi Nhỏ bao quanh các bãi biển.

Bờ biển cát dài trải từ Vũng Tàu qua Long Hải, Phước Hải, Hồ Tràm đến Bình Châu. Sông Thị Vải sâu, kín gió, thuận lợi cho cảng biển; sông Ray chảy qua vùng Xuyên Mộc. Ngoài khơi là quần đảo Côn Đảo với hơn một chục hòn đảo, cùng các mỏ dầu khí trên thềm lục địa.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của biển, ít mưa hơn Thành phố Hồ Chí Minh. Bão ít khi đổ bộ nhưng vẫn có thể xảy ra; thiên tai chính là sạt lở bờ biển, triều cường và xâm nhập mặn. Các khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Côn Đảo — khu Ramsar, nơi rùa biển lên đẻ trứng — và Khu bảo tồn thiên nhiên Bình Châu – Phước Bửu.

Con người

Cư dân đa số là người Kinh, cùng người Chơ Ro bản địa ở vùng Châu Đức, Xuyên Mộc, người Hoa và cộng đồng di cư từ khắp nơi đến làm việc trong ngành dầu khí, cảng biển và du lịch. Giọng nói thuộc phương ngữ Nam Bộ, xen nhiều giọng Bắc, giọng Trung. Ngoài Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, ngư dân có tín ngưỡng thờ cá Ông (cá voi) với nhiều lăng Ông ven biển.

Người Bà Rịa - Vũng Tàu thường được mô tả là phóng khoáng, cởi mở, chân tình theo nếp người miền biển, quen sóng gió và mến khách.

Văn hóa

Lễ hội Nghinh Ông ở Thắng Tam, Vũng Tàu và lễ hội Dinh Cô ở Long Hải là những lễ hội biển lớn, gắn với tín ngưỡng của ngư dân. Côn Đảo là nơi hành hương về nghĩa trang Hàng Dương và mộ chị Võ Thị Sáu. Bạch Dinh, ngọn hải đăng Vũng Tàu và tượng Chúa Kitô Vua trên núi Nhỏ là những biểu tượng của thành phố biển.

Người Chơ Ro giữ cồng chiêng và các nghi lễ nông nghiệp truyền thống. Ẩm thực nổi tiếng có bánh khọt Vũng Tàu, hải sản tươi Long Hải – Phước Hải, khô cá, mắm và hạt bàng Côn Đảo.

Nhân vật tiêu biểu

• Huỳnh Tịnh Của (1834–1907) — học giả sinh ở Bà Rịa, tác giả bộ từ điển Đại Nam quấc âm tự vị.
• Tôn Đức Thắng (1888–1980) — bị giam ở nhà tù Côn Đảo suốt những năm 1930 – 1945, sau là Chủ tịch nước.
• Nguyễn An Ninh (1900–1943) — nhà báo, nhà cách mạng, mất tại nhà tù Côn Đảo.
• Lê Hồng Phong (1902–1942) — Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương, mất tại nhà tù Côn Đảo.
• Võ Thị Sáu (1933–1952) — nữ chiến sĩ quê Đất Đỏ, bị xử bắn ở Côn Đảo, an táng tại nghĩa trang Hàng Dương.

Kinh tế

Bà Rịa - Vũng Tàu là trung tâm của ngành dầu khí Việt Nam, với liên doanh Vietsovpetro, các mỏ ngoài khơi và dịch vụ dầu khí ở Vũng Tàu. Vùng Phú Mỹ có cụm khí – điện – đạm, thép và nhiều khu công nghiệp; tổ hợp hóa dầu Long Sơn nằm trên đảo Long Sơn.

Cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải là một trong số ít cảng Việt Nam đón được những tàu container lớn nhất thế giới. Du lịch biển ở Vũng Tàu, Long Hải, Hồ Tràm, Côn Đảo, cùng đánh bắt hải sản xa bờ ở Phước Tỉnh, Phước Hải và nông nghiệp cao su, tiêu, điều ở Châu Đức, Xuyên Mộc là các ngành quan trọng khác. Quốc lộ 51 và sân bay Côn Đảo là những tuyến giao thông chính.

Du lịch

• Vũng Tàu — Bãi Trước, Bãi Sau, ngọn hải đăng và tượng Chúa Kitô Vua trên núi Nhỏ.
• Bạch Dinh — dinh thự thời Pháp trên sườn núi Lớn.
• Long Hải và Dinh Cô — bãi biển và miếu thờ gắn với lễ hội Dinh Cô.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Long Hải
• Hồ Tràm và Bình Châu — bãi biển, suối nước nóng và rừng nguyên sinh ven biển.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Hồ Tràm
• Côn Đảo — nhà tù Côn Đảo, nghĩa trang Hàng Dương, miếu An Sơn và Vườn quốc gia Côn Đảo.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Đặc khu Côn Đảo
• Địa đạo Long Phước và căn cứ Minh Đạm — dấu tích kháng chiến ở vùng Bà Rịa.