Ninh Bình

Tổng quan

Ninh Bình (cũ) là một tỉnh ở rìa tây nam đồng bằng sông Hồng, nơi đồng bằng gặp vùng núi đá vôi, tồn tại với tư cách tỉnh từ năm 1831 đến năm 1975 và từ năm 1992 đến ngày 30 tháng 6 năm 2025. Tỉnh lỵ là thành phố Ninh Bình, nằm bên sông Đáy, cạnh cố đô Hoa Lư.

Ninh Bình nổi tiếng với cố đô Hoa Lư — kinh đô của nhà Đinh và Tiền Lê thế kỷ 10, với Quần thể danh thắng Tràng An — di sản hỗn hợp văn hóa và thiên nhiên thế giới, với Vườn quốc gia Cúc Phương — vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, và với nhà thờ đá Phát Diệm. Trong những thập niên gần đây, du lịch và công nghiệp xi măng trở thành hai trụ cột kinh tế. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Ninh Bình hợp nhất với Hà Nam và Nam Định thành tỉnh Ninh Bình mới, giữ tên Ninh Bình.

Lịch sử

Thời tiền sử

Các hang động trong vùng núi đá vôi Tràng An lưu giữ dấu tích con người cư trú từ hàng vạn năm trước, cùng các lớp vỏ ốc, công cụ đá phản ánh cách con người thích nghi với những lần biển tiến, biển thoái. Đây là một trong những lý do Tràng An được UNESCO ghi danh năm 2014.

Kinh đô Hoa Lư

Đinh Bộ Lĩnh, người vùng Hoa Lư (Gia Viễn), theo truyền thuyết thuở nhỏ chăn trâu, lấy bông lau làm cờ tập trận. Năm 968, ông dẹp loạn mười hai sứ quân, lên ngôi hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và đóng đô ở Hoa Lư, nơi những dãy núi đá được nối với nhau bằng tường thành đắp đất. Sau khi Đinh Tiên Hoàng bị sát hại năm 979, Lê Hoàn lên ngôi, lập nhà Tiền Lê và đánh bại quân Tống năm 981. Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, Hoa Lư trở thành cố đô.

Thời Lý – Trần – Lê

Thời Lý, thiền sư Nguyễn Minh Không người Gia Viễn được tôn làm quốc sư; tương truyền ông là người khởi dựng chùa Bái Đính cổ trên núi. Thời Trần, vùng núi Ninh Bình có hành cung Vũ Lâm, và đền Thái Vi ở Tam Cốc thờ các vua Trần. Danh nho Trương Hán Siêu, người Yên Khánh, là tác giả bài Bạch Đằng giang phú. Thời Lê, đất Ninh Bình thuộc vùng ngoại trấn Thanh Hoa.

Cuối năm 1788, quân Tây Sơn rút từ Thăng Long về giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn; từ đây, vua Quang Trung tiến quân ra Bắc đánh tan quân Thanh vào Tết Kỷ Dậu 1789.

Thời Nguyễn và Pháp thuộc

Năm 1829, doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức khẩn hoang vùng bãi bồi ven biển, lập huyện Kim Sơn. Năm 1831, vua Minh Mạng lập tỉnh Ninh Bình. Từ giữa thế kỷ 19, Kim Sơn trở thành một trung tâm Công giáo; cuối thế kỷ 19, linh mục Trần Lục xây dựng quần thể nhà thờ đá Phát Diệm, và Phát Diệm trở thành tòa giám mục.

Từ 1945 đến 2025

Trong kháng chiến chống Pháp, năm 1951 quân đội Việt Nam mở chiến dịch Quang Trung đánh vào hệ thống phòng thủ của Pháp ở vùng Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình. Năm 1975, Ninh Bình hợp nhất với Nam Hà thành tỉnh Hà Nam Ninh, tỉnh lỵ đặt tại Nam Định. Cuối năm 1991, Quốc hội quyết định chia Hà Nam Ninh, và tỉnh Ninh Bình được tái lập từ năm 1992. Thị xã Ninh Bình trở thành thành phố năm 2007. Từ sau khi Tràng An được ghi danh di sản thế giới năm 2014, du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, toàn bộ tỉnh Ninh Bình hợp nhất với Hà Nam và Nam Định thành tỉnh Ninh Bình mới. Tên Ninh Bình được giữ lại và trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt tại Hoa Lư, thuộc địa bàn Ninh Bình cũ. Như vậy, sau hơn ba mươi năm, phần lớn lãnh thổ tỉnh Hà Nam Ninh xưa lại thuộc một tỉnh, nhưng lần này trung tâm là Ninh Bình chứ không phải Nam Định.

Cấp huyện bị bãi bỏ; các xã, phường của Ninh Bình cũ trở thành đơn vị cơ sở trực thuộc tỉnh. Biển số xe 35 tiếp tục được sử dụng, bên cạnh biển 90 của Hà Nam và 18 của Nam Định. Các địa danh Hoa Lư, Gia Viễn, Nho Quan, Kim Sơn, Yên Mô, Tam Điệp… vẫn sống trong tên các xã, phường.

Địa lý

Ninh Bình cũ giáp Hà Nam ở phía bắc, Nam Định ở phía đông qua sông Đáy, Hòa Bình ở phía tây bắc, Thanh Hóa ở phía tây nam, và vịnh Bắc Bộ ở phía đông nam (dải ven biển Kim Sơn).

Địa hình gồm ba vùng: vùng đồi núi đá vôi ở phía tây và tây bắc (Nho Quan, Gia Viễn, Hoa Lư, Tam Điệp), với những khối karst, hang động, thung lũng ngập nước tạo nên cảnh quan Tràng An, Tam Cốc, Vân Long; vùng đồng bằng ở giữa; và vùng ven biển Kim Sơn, nơi bãi bồi tiếp tục lấn ra biển. Sông chính là sông Đáy, sông Hoàng Long, sông Bôi và sông Vạc.

Các khu bảo tồn gồm Vườn quốc gia Cúc Phương (thành lập năm 1962) với rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long — nơi sống của voọc mông trắng — và vùng lõi Tràng An. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh; thiên tai gồm lũ sông Hoàng Long, sông Đáy, bão và nước dâng ở vùng ven biển.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh; vùng Nho Quan có cộng đồng người Mường gắn với vùng Mường Hòa Bình và Thanh Hóa. Đời sống tôn giáo phong phú: Phật giáo với các chùa Bái Đính, Bích Động; thờ vua Đinh, vua Lê, thờ Mẫu; và cộng đồng Công giáo đông đảo ở Kim Sơn, Yên Khánh, Yên Mô, với trung tâm là giáo phận Phát Diệm.

Người Ninh Bình thường được mô tả là hiền hòa, mến khách, cần cù và tự hào về cố đô. Cư dân Kim Sơn là hậu duệ những lớp người khẩn hoang lấn biển từ thế kỷ 19, nổi tiếng chịu khó và giỏi nghề cói.

Văn hóa

• Lễ hội Trường Yên (Hoa Lư) — tháng Ba âm lịch, tưởng niệm vua Đinh, vua Lê, có tục tái hiện cờ lau tập trận.
• Lễ hội chùa Bái Đính — mở từ đầu xuân.
• Hát xẩm — loại hình hát rong của người khiếm thị, được gìn giữ ở Ninh Bình.
• Hát chèo và hát văn trong các lễ hội đình, đền.
• Làng nghề: thêu ren Văn Lâm, chạm khắc đá Ninh Vân, dệt cói Kim Sơn.
• Ẩm thực: cơm cháy, thịt dê núi, nem chua Yên Mạc và gỏi cá nhệch Kim Sơn.

Nhân vật tiêu biểu

• Đinh Bộ Lĩnh (924–979) — Đinh Tiên Hoàng, người thống nhất đất nước, sinh ở vùng Hoa Lư.
• Lê Hoàn (941–1005) — vua Lê Đại Hành, cai trị từ kinh đô Hoa Lư.
• Nguyễn Minh Không (1066–1141) — thiền sư, quốc sư thời Lý, người Gia Viễn.
• Trương Hán Siêu (?–1354) — đại thần thời Trần, tác giả Bạch Đằng giang phú, người Yên Khánh.
• Nguyễn Huệ (1753–1792) — vua Quang Trung, đóng quân ở phòng tuyến Tam Điệp trước khi đại phá quân Thanh.
• Nguyễn Công Trứ (1778–1858) — người Hà Tĩnh, doanh điền sứ lập huyện Kim Sơn.
• Trần Lục (1825–1899) — linh mục, người xây dựng quần thể nhà thờ đá Phát Diệm.

Kinh tế

Kinh tế Ninh Bình cũ dựa vào công nghiệp vật liệu xây dựng (các nhà máy xi măng ở Tam Điệp, Hoa Lư, Gia Viễn), các khu công nghiệp Gián Khẩu, Khánh Phú, Phúc Sơn, Tam Điệp với lắp ráp ô tô, cơ khí, phân bón, và đặc biệt là du lịch với Tràng An, Tam Cốc, Bái Đính, Hoa Lư, Cúc Phương. Nông nghiệp gồm lúa, chăn nuôi dê trên núi đá, cói và nuôi trồng thủy sản ở Kim Sơn.

Giao thông có quốc lộ 1, cao tốc Cầu Giẽ – Ninh Bình nối tiếp cao tốc Bắc – Nam vào Thanh Hóa, đường sắt Bắc – Nam, quốc lộ 10, 12B, 45 và tuyến đường thủy trên sông Đáy. Tỉnh không có sân bay.

Du lịch

• Quần thể danh thắng Tràng An — đi thuyền qua hang động và thung lũng ngập nước.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Hoa Lư
• Tam Cốc – Bích Động — thuyền len giữa núi đá và đồng lúa, chùa Bích Động trên sườn núi.
• Cố đô Hoa Lư — đền vua Đinh, đền vua Lê.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Hoa Lư
• Chùa Bái Đính — chùa cổ trong hang núi và khu chùa mới quy mô lớn.3Nằm ở Phường Tây Hoa Lư
• Hang Múa — điểm ngắm toàn cảnh Tam Cốc từ đỉnh núi.
• Đền Thái Vi — đền thờ các vua Trần giữa vùng Tam Cốc.
• Vườn quốc gia Cúc Phương — rừng nguyên sinh, cây chò nghìn năm tuổi.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Cúc Phương
• Khu bảo tồn Vân Long — đầm nước giữa núi đá.
• Nhà thờ đá Phát Diệm (Kim Sơn).