Hà Nam

Tổng quan

Hà Nam (cũ) là một tỉnh nhỏ ở phía tây nam đồng bằng sông Hồng, cửa ngõ phía nam của Hà Nội, được người Pháp lập năm 1890, tồn tại đến năm 1965 và từ năm 1997 đến ngày 30 tháng 6 năm 2025. Tỉnh lỵ là thành phố Phủ Lý, nằm ở nơi sông Nhuệ, sông Châu Giang gặp sông Đáy.

Hà Nam được biết đến với vùng đồng chiêm trũng và vùng núi đá vôi ở phía tây, với núi Đọi — nơi vua Lê Hoàn cày ruộng tịch điền — và chùa Long Đọi Sơn thời Lý, với chùa Bà Đanh, Ngũ Động Thi Sơn, chùa Tam Chúc, và là quê của nhà văn Nam Cao cùng nhà thơ Nguyễn Khuyến. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Hà Nam hợp nhất với Ninh Bình và Nam Định thành tỉnh Ninh Bình mới.

Lịch sử

Thời cổ

Hà Nam là nơi phát hiện nhiều di vật văn hóa Đông Sơn, nổi tiếng nhất là trống đồng Ngọc Lũ, tìm thấy ở Bình Lục, một trong những chiếc trống đồng đẹp nhất từng được biết đến. Vùng hang động núi đá ở Kim Bảng, Thanh Liêm cũng lưu giữ dấu tích cư trú tiền sử.

Thời phong kiến

Năm 987, vua Lê Hoàn cày ruộng tịch điền ở núi Đọi (Duy Tiên) — một nghi lễ khuyến nông được các triều đại sau tiếp nối. Thời Lý, chùa Long Đọi Sơn được dựng trên núi Đọi; tấm bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121 ở đây là một trong những văn bia quý nhất thời Lý. Thời Trần, địa danh Trần Thương (Lý Nhân) gắn với kho lương của nhà Trần trong kháng chiến chống Nguyên Mông; tục phát lương đầu xuân ở đền Trần Thương bắt nguồn từ đó. Thời Lê, đất Hà Nam thuộc trấn Sơn Nam.

Thời Nguyễn và Pháp thuộc

Dưới triều Nguyễn, đất Hà Nam ban đầu thuộc tỉnh Hà Nội và tỉnh Nam Định. Năm 1890, chính quyền Pháp lập tỉnh Hà Nam, tỉnh lỵ đặt ở Phủ Lý. Hà Nam là quê của Đinh Công Tráng, thủ lĩnh khởi nghĩa Ba Đình chống Pháp những năm 1886 – 1887, và của nhà thơ Nguyễn Khuyến, người từ quan về ở ẩn tại quê Yên Đổ. Những năm 1930 – 1945, vùng đất này có nhiều người tham gia cách mạng như Lương Khánh Thiện, Trần Tử Bình; nhà văn Nam Cao viết về làng Đại Hoàng quê mình qua hình ảnh làng Vũ Đại trong truyện Chí Phèo.

Từ 1945 đến 2025

Trong kháng chiến chống Pháp, Hà Nam là một phần chiến trường của chiến dịch Quang Trung năm 1951. Năm 1965, Hà Nam hợp nhất với Nam Định thành tỉnh Nam Hà; năm 1975, Nam Hà lại hợp nhất với Ninh Bình thành Hà Nam Ninh. Năm 1992, Nam Hà được tái lập. Theo Nghị quyết của Quốc hội tháng 11 năm 1996, Nam Hà được chia, và tỉnh Hà Nam được tái lập từ ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh lỵ Phủ Lý. Phủ Lý trở thành thành phố năm 2008. Nhờ vị trí trên trục giao thông Bắc – Nam, sát Hà Nội, tỉnh phát triển nhanh công nghiệp trong hai thập niên đầu thế kỷ 21.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, toàn bộ tỉnh Hà Nam hợp nhất với Ninh Bình và Nam Định thành tỉnh Ninh Bình mới. Tên Ninh Bình được giữ lại và trung tâm hành chính đặt tại Hoa Lư. Phủ Lý không còn là tỉnh lỵ.

Cấp huyện bị bãi bỏ; các xã, phường của Hà Nam cũ trở thành đơn vị cơ sở trực thuộc tỉnh Ninh Bình. Biển số xe 90 tiếp tục được sử dụng. Các địa danh Phủ Lý, Duy Tiên, Kim Bảng, Thanh Liêm, Bình Lục, Lý Nhân vẫn sống trong tên các xã, phường; tên "Hà Nam" vẫn quen thuộc trong cách gọi vùng đất và trong tên các thương hiệu địa phương.

Địa lý

Hà Nam cũ giáp Hà Nội ở phía bắc, Hưng Yên và Thái Bình ở phía đông qua sông Hồng, Nam Định ở phía đông nam, Ninh Bình ở phía nam, Hòa Bình ở phía tây. Tỉnh không giáp biển.

Địa hình chia hai phần rõ rệt. Phía tây sông Đáy là vùng đồi núi đá vôi thuộc Kim Bảng, Thanh Liêm, với nhiều hang động như Ngũ Động Thi Sơn và hẻm Kẽm Trống nơi sông Đáy chảy qua giữa núi. Phía đông là đồng bằng chiêm trũng của Duy Tiên, Bình Lục, Lý Nhân, thấp và dễ ngập. Sông chính gồm sông Hồng, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Châu Giang; hồ Tam Chúc nằm giữa vùng núi đá Kim Bảng.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh. Thiên tai chủ yếu là lũ sông Đáy, sông Hồng và úng ngập vùng trũng; vùng núi đá vôi còn chịu tác động của khai thác đá.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, nói phương ngữ Bắc Bộ. Đời sống tín ngưỡng gồm thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng, thờ Mẫu, thờ Đức Thánh Trần, Phật giáo và một cộng đồng Công giáo ở nhiều xứ đạo.

Người Hà Nam thường được mô tả là cần cù, chất phác, chịu thương chịu khó — những đức tính gắn với vùng đồng chiêm trũng một năm từng chỉ cấy được một vụ. Câu "Vắng như chùa Bà Đanh" bắt nguồn từ ngôi chùa bên sông Đáy ở Kim Bảng và đã trở thành thành ngữ chung của tiếng Việt. Vùng đất cũng nổi tiếng là nơi các nhà văn hiện thực như Nam Cao lấy cảm hứng từ đời sống làng quê.

Văn hóa

• Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn (Duy Tiên) — tái hiện việc vua Lê Hoàn cày ruộng, mở đầu năm mới.
• Lễ hội đền Trúc – Ngũ Động Thi Sơn (Kim Bảng) — thờ Lý Thường Kiệt, gắn với hát dặm Quyển Sơn.
• Lễ phát lương đền Trần Thương (Lý Nhân) — rằm tháng Giêng.
• Lễ hội chùa Tam Chúc và chùa Bà Đanh.
• Làng nghề: làm trống Đọi Tam (Duy Tiên), dệt lụa Nha Xá, mây tre đan Ngọc Động, thêu ren ở Thanh Liêm.
• Ẩm thực: cá kho làng Vũ Đại, bánh cuốn Phủ Lý, chuối ngự Đại Hoàng — loại chuối từng được dâng vua.

Nhân vật tiêu biểu

• Lê Hoàn (941–1005) — vua Lê Đại Hành, người cày ruộng tịch điền ở núi Đọi năm 987.
• Đinh Công Tráng (1842–1887) — thủ lĩnh khởi nghĩa Ba Đình, người Thanh Liêm.
• Nguyễn Khuyến (1835–1909) — nhà thơ, Tam nguyên Yên Đổ, quê Bình Lục.
• Lương Khánh Thiện (1903–1942) — nhà cách mạng, người Thanh Liêm.
• Trần Tử Bình (1907–1967) — nhà cách mạng, lãnh đạo cuộc đấu tranh của công nhân đồn điền Phú Riềng, người Bình Lục.
• Nam Cao (1915–1951) — nhà văn hiện thực, tác giả Chí Phèo, Lão Hạc, Đời thừa, người Đại Hoàng (Lý Nhân).

Kinh tế

Sau khi tái lập năm 1997, Hà Nam phát triển mạnh công nghiệp. Các khu công nghiệp Đồng Văn (Duy Tiên) và nhiều khu khác dọc quốc lộ 1 và cao tốc thu hút sản xuất điện tử, cơ khí, dệt may. Xi măng và vật liệu xây dựng khai thác đá vôi ở Kim Bảng, Thanh Liêm là ngành truyền thống.

Nông nghiệp gồm lúa, rau màu, chăn nuôi và cây ăn quả ven sông Hồng, như chuối ngự Đại Hoàng. Giao thông gồm quốc lộ 1, cao tốc Cầu Giẽ – Ninh Bình qua Phủ Lý, đường sắt Bắc – Nam và các quốc lộ 21, 38. Tỉnh không có sân bay.

Du lịch

• Chùa Tam Chúc (Kim Bảng) — quần thể chùa bên hồ giữa núi đá vôi.
• Ngũ Động Thi Sơn và đền Trúc (Kim Bảng) — hang động và đền thờ Lý Thường Kiệt.
• Chùa Bà Đanh (Kim Bảng) — ngôi chùa cổ bên sông Đáy.
• Chùa Long Đọi Sơn (Duy Tiên) — chùa thời Lý với bia Sùng Thiện Diên Linh.1Nằm ở Phường Tiên Sơn
• Kẽm Trống (Thanh Liêm) — hẻm núi trên sông Đáy.
• Làng Vũ Đại – khu lưu niệm Nam Cao (Lý Nhân).
• Đền Trần Thương (Lý Nhân) — gắn với kho lương nhà Trần.
• Khu lưu niệm Nguyễn Khuyến (Bình Lục) — tại quê Yên Đổ của nhà thơ.