Nam Định

Tổng quan

Nam Định (cũ) là một tỉnh ven biển ở phía nam đồng bằng sông Hồng, nằm giữa sông Hồng và sông Đáy, tồn tại với tư cách tỉnh từ năm 1831 đến năm 1965 và từ năm 1997 đến ngày 30 tháng 6 năm 2025. Tỉnh lỵ là thành phố Nam Định — "thành Nam" — một trong những đô thị lâu đời và từng là trung tâm công nghiệp dệt lớn của miền Bắc.

Nam Định được biết đến là quê gốc của nhà Trần với phủ Thiên Trường, là trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu với Phủ Dầy, là "đất học" của nhiều trạng nguyên, tiến sĩ, là quê hương của phở Nam Định và của những nhà thơ như Tú Xương, Nguyễn Bính. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Nam Định hợp nhất với Ninh Bình và Hà Nam thành tỉnh Ninh Bình mới.

Lịch sử

Thời Lý – Trần

Hương Tức Mặc (Mỹ Lộc) là quê gốc của dòng họ Trần. Năm 1262, nhà Trần đổi hương Tức Mặc thành phủ Thiên Trường, dựng cung Trùng Quang và cung Trùng Hoa để các thái thượng hoàng về ở và để vua về bái yết tổ tiên. Thiên Trường vì thế từng được ví như một kinh đô thứ hai của Đại Việt. Thời kỳ này, vùng đất sản sinh nhiều người đỗ đạt, trong đó có Nguyễn Hiền — trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa cử Việt Nam.

Thời Lê và Tây Sơn

Thời Lê, Nam Định thuộc trấn Sơn Nam, sau là Sơn Nam Hạ, trấn lỵ dời về Vị Hoàng — nền của thành Nam Định sau này. Thế kỷ 15, Lương Thế Vinh người Vụ Bản đỗ trạng nguyên. Thế kỷ 16, tín ngưỡng Mẫu Liễu Hạnh hình thành ở Phủ Dầy (Vụ Bản), rồi lan ra khắp nơi.

Thời Nguyễn và Pháp thuộc

Năm 1831, vua Minh Mạng lập tỉnh Nam Định, khi đó rộng hơn nhiều so với sau này, gồm cả một phần đất của Thái Bình và Hà Nam. Người Pháp đánh chiếm thành Nam Định năm 1873 và một lần nữa năm 1883; năm 1890, họ tách một phần đất của Nam Định để lập các tỉnh Thái Bình và Hà Nam.

Cuối thế kỷ 19, người Pháp lập nhà máy dệt ở Nam Định (1889), biến thành Nam thành một trung tâm công nghiệp dệt và một đô thị đông đúc. Thành Nam cũng là quê của nhà thơ trào phúng Tú Xương và là nơi tổ chức các kỳ thi Hương lớn của miền Bắc. Đầu thế kỷ 20, Nam Định là nơi phong trào công nhân phát triển sớm; nhiều nhà cách mạng như Trường Chinh (Xuân Trường) và Lê Đức Thọ (Mỹ Lộc) xuất thân từ đây.

Từ 1945 đến 2025

Trong kháng chiến chống Pháp, thành phố Nam Định bị chiếm đóng; năm 1951, quân đội Việt Nam mở chiến dịch Quang Trung ở vùng Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình. Thời chống Mỹ, thành phố Nam Định và nhà máy dệt bị ném bom nặng nề.

Năm 1965, Nam Định hợp nhất với Hà Nam thành tỉnh Nam Hà; năm 1975, Nam Hà hợp nhất với Ninh Bình thành Hà Nam Ninh, tỉnh lỵ vẫn đặt tại Nam Định. Năm 1992, Hà Nam Ninh được chia thành Nam Hà và Ninh Bình. Theo Nghị quyết của Quốc hội tháng 11 năm 1996, Nam Hà lại được chia, và tỉnh Nam Định được tái lập từ ngày 1 tháng 1 năm 1997.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, toàn bộ tỉnh Nam Định hợp nhất với Ninh Bình và Hà Nam thành tỉnh Ninh Bình mới. Tên Ninh Bình được giữ lại và trung tâm hành chính đặt tại Hoa Lư. Như vậy, thành Nam — từng là tỉnh lỵ của Hà Nam Ninh — không còn là trung tâm hành chính cấp tỉnh.

Cấp huyện bị bãi bỏ; các xã, phường của Nam Định cũ trở thành đơn vị cơ sở trực thuộc tỉnh Ninh Bình. Biển số xe 18 tiếp tục được sử dụng. Tên gọi Nam Định, Thiên Trường, Vụ Bản, Giao Thủy, Hải Hậu… vẫn sống trong tên các xã, phường, và trong những thương hiệu gắn với vùng đất như phở Nam Định, đền Trần Nam Định.

Địa lý

Nam Định cũ giáp Thái Bình ở phía đông bắc qua sông Hồng, Hà Nam ở phía tây bắc, Ninh Bình ở phía tây nam qua sông Đáy, và vịnh Bắc Bộ ở phía đông nam. Địa hình đồng bằng thấp, phẳng; chỉ có vài núi đồi nhỏ ở Vụ Bản, Ý Yên, như núi Gôi.

Ngoài sông Hồng và sông Đáy, tỉnh có sông Đào (sông Nam Định) nối hai sông lớn, chảy qua thành phố, và sông Ninh Cơ. Bờ biển có các cửa Ba Lạt (sông Hồng), Hà Lạn, Lạch Giang (sông Ninh Cơ) và cửa Đáy. Dải ven biển Giao Thủy, Nghĩa Hưng được bồi tụ, trong khi bờ biển Hải Hậu bị xói lở mạnh.

Vườn quốc gia Xuân Thủy ở cửa Ba Lạt là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam (1989), với rừng ngập mặn và chim di cư, nằm trong Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng (UNESCO, 2004). Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh; thiên tai gồm bão, nước dâng, xói lở bờ biển và xâm nhập mặn.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, nói phương ngữ Bắc Bộ với giọng Nam Định đặc trưng. Đây là vùng có cộng đồng Công giáo rất đông, nhất là ở Xuân Trường, Giao Thủy, Hải Hậu, Nghĩa Hưng, với trung tâm là giáo phận Bùi Chu; cùng với đó là tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ Đức Thánh Trần, Phật giáo và thờ cúng tổ tiên.

Người Nam Định thường được mô tả là hiếu học — "đất học" với những làng khoa bảng như Hành Thiện — năng động, khéo buôn bán, giỏi nghề thủ công và có chất tài hoa, hóm hỉnh của người thành Nam. Câu "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" nói về hai lễ lớn: giỗ Đức Thánh Trần và giỗ Mẫu Liễu Hạnh. Người Nam Định cũng theo nghề phở đi khắp nơi, góp phần lan tỏa món ăn này ra cả nước.

Văn hóa

• Lễ khai ấn đền Trần — đêm 14 rạng 15 tháng Giêng.
• Lễ hội Phủ Dầy — tháng Ba âm lịch; thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh năm 2016, với hầu đồng và hát chầu văn.
• Hội chợ Viềng — họp đầu xuân, người đi chợ mong may mắn cả năm.
• Múa rối nước ở một số làng, hát chèo, ca trù.
• Kiến trúc: tháp Phổ Minh thời Trần, chùa Cổ Lễ, các nhà thờ Công giáo lớn ở Bùi Chu, Hải Hậu.
• Làng nghề: dệt, đúc đồng Tống Xá, chạm khắc gỗ La Xuyên, sơn mài Cát Đằng, cây cảnh Vị Khê.
• Ẩm thực: phở bò Nam Định (Vân Cù, Giao Cù), bánh cuốn làng Kênh, nem nắm Giao Thủy, bánh nhãn Hải Hậu, kẹo Sìu Châu, gạo tám Hải Hậu.

Nhân vật tiêu biểu

• Trần Hưng Đạo (?–1300) — Hưng Đạo Đại vương, thuộc dòng họ Trần gốc Tức Mặc, được thờ ở đền Trần, đền Bảo Lộc và nhiều nơi khác.
• Nguyễn Hiền (1234–?) — trạng nguyên trẻ tuổi nhất, người Nam Trực.
• Lương Thế Vinh (1441–1496) — trạng nguyên, nhà toán học, người Vụ Bản.
• Nguyễn Khuyến (1835–1909) — nhà thơ, sinh ở quê ngoại Ý Yên.
• Trần Tế Xương (1870–1907) — Tú Xương, nhà thơ trào phúng của thành Nam.
• Trường Chinh (1907–1988) — Tổng Bí thư, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, người Hành Thiện (Xuân Trường).
• Lê Đức Thọ (1911–1990) — nhà lãnh đạo, trưởng đoàn đàm phán tại Hội nghị Paris, người Nam Định.
• Nguyễn Bính (1918–1966) — nhà thơ "chân quê", người Vụ Bản.

Kinh tế

Dệt may là ngành truyền thống của Nam Định từ cuối thế kỷ 19, và vẫn là ngành công nghiệp chính, cùng với cơ khí, chế biến. Các khu công nghiệp Hòa Xá, Bảo Minh, Mỹ Trung tập trung quanh thành phố và vùng lân cận. Khu kinh tế Ninh Cơ được quy hoạch ở ven biển Hải Hậu, Nghĩa Hưng.

Nông nghiệp có lúa (nổi tiếng với gạo tám Hải Hậu), cây cảnh, rau màu; ven biển nuôi ngao, tôm, đánh bắt hải sản và làm muối ở Hải Hậu, Nghĩa Hưng. Giao thông gồm đường sắt Bắc – Nam qua ga Nam Định, quốc lộ 10, 21, 38B, cao tốc Cầu Giẽ – Ninh Bình đi qua phía tây tỉnh và tuyến đường bộ ven biển. Tỉnh không có sân bay.

Du lịch

• Khu di tích đền Trần – chùa Tháp Phổ Minh — di tích Thiên Trường của nhà Trần.
• Quần thể di tích Phủ Dầy (Vụ Bản) — trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh.
• Chùa Cổ Lễ (Trực Ninh) — chùa có kiến trúc mang dáng gô-tích.
• Vườn quốc gia Xuân Thủy (Giao Thủy) — rừng ngập mặn, chim di cư.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Giao Hoà
• Nhà thờ đổ Hải Lý (Hải Hậu) — phế tích nhà thờ trước biển.
• Nhà thờ Phú Nhai (Xuân Trường) — một trong những nhà thờ lớn của giáo phận Bùi Chu.2Nằm ở Xã Xuân Trường
• Bãi biển Thịnh Long, Quất Lâm — các bãi biển nghỉ mát.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Giao Ninh