Yên Bái

Tổng quan

Yên Bái (cũ) là tỉnh miền núi phía Bắc tồn tại đến ngày 30/6/2025, nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa vùng Đông Bắc và Tây Bắc, tỉnh lỵ là thành phố Yên Bái bên bờ sông Hồng. Từ ngày 1/7/2025, Yên Bái hợp nhất với Lào Cai thành tỉnh Lào Cai mới; tên tỉnh theo Lào Cai, nhưng trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt tại Yên Bái.

Yên Bái được biết đến với ruộng bậc thang Mù Cang Chải, cánh đồng Mường Lò — một trong những cái nôi của nghệ thuật Xòe Thái — hồ Thác Bà, rừng chè Shan tuyết Suối Giàng, vùng quế Văn Yên và vùng đá quý Lục Yên. Tên Yên Bái cũng gắn với cuộc khởi nghĩa năm 1930 của Việt Nam Quốc dân Đảng.

Lịch sử

Thời cổ và phong kiến

Lưu vực sông Hồng và sông Chảy ở Yên Bái có người cư trú từ rất sớm. Thạp đồng Đào Thịnh, phát hiện năm 1961 ở Trấn Yên, là một hiện vật tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn và đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Trong các triều đại phong kiến, vùng đất này thuộc trấn (sau là tỉnh) Hưng Hóa, phần lớn do các thủ lĩnh địa phương người Tày, người Thái cai quản. Mường Lò là một trong những trung tâm cổ của người Thái ở vùng Tây Bắc.

Thời Pháp thuộc

Tỉnh Yên Bái được người Pháp thành lập năm 1900. Tuyến đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy qua Yên Bái từ đầu thế kỷ 20, và người Pháp đặt ở đây một trại lính lớn.

Đêm 9 rạng sáng 10/2/1930, Việt Nam Quốc dân Đảng phát động Khởi nghĩa Yên Bái: binh lính người Việt trong trại lính Pháp nổi dậy, tấn công sĩ quan Pháp. Cuộc khởi nghĩa bị đàn áp nhanh chóng. Ngày 17/6/1930, Nguyễn Thái Học cùng 12 đồng chí bị xử chém tại Yên Bái, để lại câu nói "Không thành công cũng thành nhân". Người bạn đời của ông, Nguyễn Thị Giang, tự vẫn sau đó. Mộ và khu tưởng niệm Nguyễn Thái Học nằm trong công viên Yên Hòa ở thành phố Yên Bái.

Kháng chiến và thời kỳ Hoàng Liên Sơn

Trong kháng chiến chống Pháp, năm 1952, Chiến dịch Tây Bắc giải phóng Nghĩa Lộ, mở cửa lên vùng Tây Bắc. Trước năm 1976, vùng Mường Lò thuộc tỉnh Nghĩa Lộ, một đơn vị riêng của vùng Tây Bắc. Trong chiến tranh chống Mỹ, Yên Bái là một trong những địa bàn bị không kích ở miền Bắc. Nhà máy thủy điện Thác Bà trên sông Chảy — nhà máy thủy điện lớn đầu tiên của miền Bắc — hoàn thành năm 1971.

Năm 1976, Yên Bái, Lào Cai và Nghĩa Lộ hợp nhất thành tỉnh Hoàng Liên Sơn, tỉnh lỵ đặt tại Yên Bái. Năm 1991, Hoàng Liên Sơn được chia lại, tỉnh Yên Bái được tái lập (gồm cả vùng Nghĩa Lộ cũ). Thị xã Yên Bái lên thành phố năm 2002. Năm 2024, bão Yagi gây lũ lớn và sạt lở nghiêm trọng ở thành phố Yên Bái và nhiều địa phương trong tỉnh.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Yên Bái hợp nhất với tỉnh Lào Cai thành tỉnh Lào Cai. Tên tỉnh theo Lào Cai, nhưng Yên Bái trở thành trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh mới — giống như thời Hoàng Liên Sơn. Cấp huyện bị bãi bỏ, chính quyền địa phương còn hai cấp tỉnh và xã, phường.

Biển số xe 21 của Yên Bái cũ tiếp tục được dùng trong tỉnh mới, bên cạnh biển số 24 của Lào Cai. Tên Yên Bái vẫn gắn với đô thị bên sông Hồng, và các địa danh Nghĩa Lộ, Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Yên, Lục Yên, Thác Bà vẫn hiện diện trong tên xã, phường và trong đời sống hằng ngày.

Địa lý

Yên Bái cũ phía bắc giáp Lào Cai và Hà Giang, phía đông giáp Tuyên Quang, phía nam giáp Phú Thọ, phía tây giáp Sơn La và Lai Châu. Địa hình cao dần từ đông sang tây: vùng thấp quanh hồ Thác Bà và thung lũng sông Hồng; dãy Con Voi giữa sông Hồng và sông Chảy; vùng núi cao Mù Cang Chải – Trạm Tấu ở phía tây với dãy Pú Luông. Các cánh đồng thung lũng lớn là Mường Lò và Tú Lệ.

Sông Hồng chảy qua giữa tỉnh; sông Chảy được ngăn đập tạo thành hồ Thác Bà với nhiều đảo nhỏ; ở phía tây có sông Nậm Mu. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, vùng núi cao mát và có sương muối về mùa đông. Các khu bảo vệ thiên nhiên chính gồm khu bảo tồn Nà Hẩu (Văn Yên) và khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải, nơi có vượn đen tuyền. Thiên tai thường gặp là lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt ven sông Hồng.

Con người

Yên Bái có nhiều dân tộc cùng sinh sống: Kinh, Tày, Thái, Mông, Dao, Nùng, Mường, Giáy, Khơ Mú và các dân tộc khác. Người Thái tập trung ở Mường Lò, Văn Chấn, Tú Lệ; người Mông ở Mù Cang Chải, Trạm Tấu; người Tày ở Lục Yên, Yên Bình; người Dao ở Văn Yên và nhiều vùng núi khác; người Kinh ở thành phố và dọc sông Hồng. Tín ngưỡng gồm thờ cúng tổ tiên, thần bản mệnh, nghi lễ của người Thái, Tày, Dao, cùng tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Đông Cuông (Văn Yên), nơi thờ Mẫu Thượng Ngàn.

Người Thái Mường Lò tự hào về cánh đồng của mình qua câu nói quen thuộc "Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc", xếp Mường Lò thứ hai trong các cánh đồng lớn của vùng Tây Bắc. Người vùng cao Mù Cang Chải, Trạm Tấu thường được nói đến với sự cần cù, bền bỉ của những người đã tạo nên ruộng bậc thang qua nhiều thế hệ.

Văn hóa

Nghệ thuật Xòe Thái, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021, có một trong những cái nôi ở Mường Lò (Nghĩa Lộ); lễ hội Mường Lò là dịp trình diễn xòe và các trò chơi dân gian. Người Mông có lễ hội Gầu Tào, người Dao có lễ cấp sắc, người Tày giữ hát Then. Lễ hội đền Đông Cuông là một trong những lễ hội thờ Mẫu lớn ở miền núi phía Bắc.

Kiến trúc tiêu biểu là nhà sàn người Thái ở Mường Lò, nhà gỗ người Mông trên sườn núi. Ẩm thực có cốm Tú Lệ, xôi nếp Tú Lệ, thịt trâu gác bếp, các món của người Thái như cá nướng, và các nông sản như chè Shan tuyết Suối Giàng, quế Văn Yên, bưởi Đại Minh.

Nhân vật tiêu biểu

• Nguyễn Thái Học (1902–1930) — lãnh tụ Việt Nam Quốc dân Đảng, lãnh đạo Khởi nghĩa Yên Bái và bị xử chém tại Yên Bái.
• Phó Đức Chính (1907–1930) — đảng viên Việt Nam Quốc dân Đảng, tham gia khởi nghĩa và bị xử chém cùng Nguyễn Thái Học tại Yên Bái.
• Nguyễn Thị Giang (mất 1930) — người bạn đời và đồng chí của Nguyễn Thái Học, tự vẫn sau khi ông bị xử tử ở Yên Bái.

Kinh tế

Kinh tế Yên Bái cũ dựa vào nông – lâm nghiệp, công nghiệp chế biến, khai khoáng, thủy điện và du lịch. Quế Văn Yên, chè, tre măng và rừng trồng là những sản phẩm chính; vùng thấp trồng lúa, ngô, cây ăn quả. Công nghiệp gồm thủy điện Thác Bà, xi măng, đá vôi trắng, chế biến gỗ, và vùng đá quý Lục Yên. Giao thông có cao tốc Nội Bài – Lào Cai, đường sắt Hà Nội – Lào Cai, quốc lộ 70 và quốc lộ 32 qua đèo Khau Phạ lên Mù Cang Chải. Du lịch ruộng bậc thang, hồ Thác Bà và văn hóa Thái đang được mở rộng.

Du lịch

• Ruộng bậc thang Mù Cang Chải — Di tích quốc gia đặc biệt, đẹp nhất mùa nước đổ và mùa lúa chín.
• Đèo Khau Phạ — Con đèo trên quốc lộ 32, điểm bay dù lượn nổi tiếng.1Nằm ở Xã Tú Lệ
• Tú Lệ — Thung lũng của người Thái, nổi tiếng với cốm và suối nước nóng.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Tú Lệ
• Mường Lò (Nghĩa Lộ) — Cánh đồng lớn của người Thái, quê hương của Xòe.
• Suối Giàng — Rừng chè Shan tuyết cổ thụ trên núi.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Văn Chấn
• Hồ Thác Bà — Hồ thủy điện với nhiều đảo nhỏ và hang động.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Thác Bà
• Đền Đông Cuông — Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn bên sông Hồng.
• Khu tưởng niệm Nguyễn Thái Học — Mộ và đài tưởng niệm các liệt sĩ Khởi nghĩa Yên Bái ở thành phố Yên Bái.