Lào Cai

Tổng quan

Lào Cai (cũ) là tỉnh biên giới vùng Tây Bắc, tồn tại đến ngày 30/6/2025, tỉnh lỵ là thành phố Lào Cai, nằm ở nơi sông Hồng chảy vào Việt Nam từ Vân Nam (Trung Quốc). Từ ngày 1/7/2025, tỉnh hợp nhất với Yên Bái thành tỉnh Lào Cai mới; tên Lào Cai được giữ lại, còn trung tâm hành chính chuyển về Yên Bái.

Lào Cai được biết đến với Sa Pa và đỉnh Fansipan trên dãy Hoàng Liên Sơn, các chợ phiên vùng cao Bắc Hà, Cán Cấu, vùng núi Y Tý của người Hà Nhì, mỏ apatit Cam Đường và cửa khẩu quốc tế Lào Cai, đầu mối giao thương lâu đời với Vân Nam bằng cả đường bộ và đường sắt.

Lịch sử

Trước thời Pháp thuộc

Thung lũng Mường Hoa ở Sa Pa có bãi đá cổ với nhiều tảng đá khắc hình vẽ và ký hiệu, một di tích khảo cổ chưa được giải mã đầy đủ. Trong các triều đại phong kiến, vùng này là miền biên viễn do các thủ lĩnh người Tày, Giáy, Nùng cai quản, thuộc trấn (sau là tỉnh) Hưng Hóa. Tên Lào Cai thường được giải thích là đọc chệch từ "Lão Nhai" — "phố cũ" — chỉ khu chợ phố bên sông Hồng.

Nửa sau thế kỷ 19, quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc chiếm giữ Lào Cai, thu thuế trên đường sông, rồi phối hợp với triều Nguyễn đánh Pháp ở Bắc Kỳ.

Thời Pháp thuộc

Tỉnh Lào Cai được người Pháp thành lập năm 1907. Tuyến đường sắt Hải Phòng – Hà Nội – Lào Cai đến Lào Cai năm 1906 và nối tới Côn Minh năm 1910. Từ đầu thế kỷ 20, người Pháp xây dựng Sa Pa thành trạm nghỉ mát với biệt thự và nhà thờ đá. Ở Bắc Hà, thủ lĩnh địa phương Hoàng A Tưởng cho xây một dinh thự lớn theo lối kiến trúc pha trộn Âu – Á.

Từ 1945 đến 1991

Lào Cai được giải phóng vào cuối năm 1950. Năm 1976, Lào Cai hợp nhất với Yên Bái và Nghĩa Lộ thành tỉnh Hoàng Liên Sơn, tỉnh lỵ ở Yên Bái. Tháng 2/1979, cuộc tấn công của Trung Quốc vào biên giới phía Bắc tàn phá nặng nề thị xã Lào Cai và các huyện biên giới; việc khôi phục kéo dài nhiều năm.

Từ năm 1991 đến năm 2025

Năm 1991, tỉnh Lào Cai được tái lập. Cửa khẩu được mở lại sau khi bình thường hóa quan hệ Việt – Trung, và thương mại biên giới phục hồi nhanh. Thành phố Lào Cai được thành lập năm 2004; cao tốc Nội Bài – Lào Cai thông xe năm 2014; Sa Pa lên thị xã năm 2019. Năm 2024, bão Yagi gây lũ quét và sạt lở nghiêm trọng, trong đó có thảm họa ở Làng Nủ (Bảo Yên).

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Lào Cai hợp nhất với tỉnh Yên Bái thành tỉnh Lào Cai. Tên Lào Cai được giữ lại, nhưng trung tâm chính trị – hành chính đặt tại Yên Bái; thành phố Lào Cai không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ, chính quyền địa phương còn hai cấp tỉnh và xã, phường.

Biển số xe 24 của Lào Cai cũ tiếp tục được dùng trong tỉnh mới, bên cạnh biển số 21 của Yên Bái. Các địa danh Sa Pa, Bắc Hà, Bát Xát, Mường Khương, Si Ma Cai, Y Tý vẫn là tên xã, phường và tên điểm đến quen thuộc.

Địa lý

Lào Cai cũ phía bắc giáp Vân Nam (Trung Quốc), phía đông giáp Hà Giang, phía nam giáp Yên Bái, phía tây giáp Lai Châu. Địa hình gồm hai dãy núi lớn kẹp giữa thung lũng sông Hồng: dãy Hoàng Liên Sơn ở phía tây với đỉnh Fansipan, và dãy Con Voi cùng vùng cao nguyên Bắc Hà ở phía đông. Sông Hồng chảy vào Việt Nam tại thành phố Lào Cai, nơi hợp lưu với sông Nậm Thi; sông Chảy chảy qua phía đông của tỉnh.

Khí hậu thay đổi mạnh theo độ cao: thung lũng sông Hồng nóng ẩm, còn Sa Pa, Y Tý, Bắc Hà mát quanh năm, mùa đông có băng giá và đôi khi có tuyết. Vườn quốc gia Hoàng Liên và khu bảo tồn Bát Xát là các khu bảo vệ thiên nhiên chính. Thiên tai thường gặp là lũ quét, lũ ống, sạt lở đất và rét hại.

Con người

Lào Cai cũ có nhiều dân tộc cùng sinh sống: Kinh, Mông, Tày, Dao, Giáy, Nùng, Hà Nhì, Phù Lá, Bố Y và các dân tộc khác. Người Mông đông nhất ở vùng cao; người Dao đỏ ở Sa Pa nổi tiếng với khăn đỏ và nghề thuốc tắm lá; người Hà Nhì ở Y Tý giữ kiểu nhà trình tường; người Giáy ở thung lũng Mường Hoa; người Bố Y ở Mường Khương. Người Kinh tập trung ở thành phố Lào Cai và dọc thung lũng sông Hồng, nhiều người là con cháu các đợt di dân xây dựng mỏ, nông trường từ những năm 1960.

Tín ngưỡng gồm thờ cúng tổ tiên, thần núi, thần rừng, lễ cấp sắc của người Dao, cùng tín ngưỡng thờ Mẫu ở đền Bảo Hà, đền Mẫu Lào Cai. Người vùng cao ở đây thường được miêu tả là chất phác, thật thà, chịu thương chịu khó và rất gắn bó với phiên chợ — nơi vừa mua bán vừa gặp gỡ bạn bè, họ hàng.

Văn hóa

Người Mông có lễ hội Gầu Tào, người Dao có lễ cấp sắc và Tết nhảy, người Giáy có lễ Roóng poọc (xuống đồng), người Tày giữ hát Then và đàn tính, thuộc di sản Thực hành Then được UNESCO ghi danh năm 2019. Lễ hội đền Bảo Hà và đền Thượng Lào Cai thu hút đông khách hành hương. Chợ phiên Bắc Hà (Chủ nhật), Cán Cấu, Cốc Ly là những phiên chợ vùng cao nổi tiếng.

Kiến trúc tiêu biểu gồm dinh thự Hoàng A Tưởng, nhà thờ đá Sa Pa, nhà trình tường Y Tý. Nghề dệt thổ cẩm, nhuộm chàm, thêu của phụ nữ Mông, Dao đỏ, nghề rèn và nghề nấu rượu ngô vẫn được duy trì. Ẩm thực có thắng cố, lợn cắp nách, cá hồi Sa Pa, xôi ngũ sắc, rượu ngô Bắc Hà, rượu táo mèo, mận Bắc Hà.

Nhân vật tiêu biểu

• Lưu Vĩnh Phúc (1837–1917) — thủ lĩnh quân Cờ Đen, lấy Lào Cai làm căn cứ trước khi giúp triều Nguyễn đánh Pháp ở Bắc Kỳ.
• Hoàng A Tưởng — thủ lĩnh địa phương ở Bắc Hà thời Pháp thuộc, chủ nhân dinh thự Hoàng A Tưởng.
• Ma Văn Kháng (sinh 1936) — nhà văn sống và làm việc lâu năm ở Lào Cai, viết Đồng bạc trắng hoa xòe và nhiều tác phẩm về miền núi.
• Lò Ngân Sủn — nhà thơ người Giáy sinh ra ở Bát Xát, tiếng nói tiêu biểu của thơ ca các dân tộc thiểu số.
• Hầu A Lềnh (sinh 1973) — người Mông quê Lào Cai, từng là Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc.

Kinh tế

Kinh tế Lào Cai cũ dựa vào khai khoáng, hóa chất, thương mại cửa khẩu và du lịch. Mỏ apatit Cam Đường là nguồn nguyên liệu chính của ngành phân lân cả nước; mỏ đồng Sin Quyền ở Bát Xát; khu công nghiệp Tằng Loỏng tập trung hóa chất, phân bón, luyện kim. Khu kinh tế cửa khẩu Lào Cai với cửa khẩu đường bộ và đường sắt là đầu mối giao thương với Vân Nam. Nông nghiệp có lúa, ngô, chè, cây ăn quả ôn đới Bắc Hà, dược liệu, cá nước lạnh. Du lịch Sa Pa, Fansipan là nguồn thu lớn.

Du lịch

• Sa Pa — Thị xã trong mây, ruộng bậc thang thung lũng Mường Hoa và bãi đá cổ.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Sa Pa
• Fansipan — Đỉnh núi cao nhất Việt Nam và Đông Dương, có cáp treo lên gần đỉnh.2Nằm ở Xã Tả Van
• Đèo Ô Quy Hồ — Con đèo trên dãy Hoàng Liên nối Sa Pa với Lai Châu.3Nằm ở Phường Sa Pa
• Bắc Hà — Chợ phiên Chủ nhật và dinh thự Hoàng A Tưởng.
• Y Tý — Vùng núi của người Hà Nhì với nhà trình tường và ruộng bậc thang.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Y Tý
• Nhà thờ đá Sa Pa — Công trình từ thời Pháp ở trung tâm Sa Pa.
• Đền Thượng và đền Mẫu Lào Cai — Các ngôi đền bên sông Hồng ở thành phố Lào Cai.
• Đền Bảo Hà — Ngôi đền lớn bên sông Hồng ở Bảo Yên.5Nằm ở Xã Bảo Hà