Tiền Giang

Tổng quan

Tỉnh Tiền Giang (trước năm 2025) là một tỉnh ở đồng bằng sông Cửu Long, trải dài dọc bờ bắc sông Tiền từ vùng Cái Bè ở phía tây đến cửa biển Gò Công ở phía đông. Tỉnh lỵ là thành phố Mỹ Tho, một trong những đô thị lâu đời nhất của người Việt ở Nam Bộ. Nằm gần Thành phố Hồ Chí Minh, Tiền Giang là cửa ngõ của miền Tây trên trục quốc lộ 1 và các tuyến cao tốc.

Tiền Giang được biết đến với Mỹ Tho đại phố, chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút năm 1785, khởi nghĩa Trương Định ở Gò Công, trận Ấp Bắc năm 1963, chợ nổi Cái Bè, cù lao Thới Sơn, những vườn trái cây Cái Bè – Cai Lậy – Chợ Gạo, và hủ tiếu Mỹ Tho. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Tiền Giang hợp nhất với Đồng Tháp thành tỉnh Đồng Tháp mới, trung tâm hành chính đặt tại Mỹ Tho.

Lịch sử

Cuối thế kỷ 17, nhóm di thần nhà Minh do Dương Ngạn Địch dẫn đầu được chúa Nguyễn cho định cư ở vùng Mỹ Tho; cùng lưu dân người Việt, họ lập nên Mỹ Tho đại phố, một thương cảng sầm uất của Đàng Trong. Trong thế kỷ 18, vùng này dần được tổ chức thành đơn vị hành chính riêng, về sau mang tên Định Tường.

Đầu năm 1785, Nguyễn Huệ phục kích và đánh tan đạo quân Xiêm trên khúc sông Tiền giữa Rạch Gầm và Xoài Mút, một trong những trận thủy chiến lớn nhất lịch sử Việt Nam. Năm 1832, vua Minh Mạng lập tỉnh Định Tường với tỉnh lỵ Mỹ Tho, một trong Nam Kỳ lục tỉnh. Gò Công là quê ngoại vua Tự Đức, nơi có lăng của Phạm Đăng Hưng, thân phụ Hoàng thái hậu Từ Dụ.

Tháng 4 năm 1861, Pháp chiếm Mỹ Tho; Hòa ước năm 1862 cắt Định Tường cho Pháp. Trương Định lấy Gò Công làm căn cứ chống Pháp, được dân tôn làm Bình Tây Đại nguyên soái, hy sinh năm 1864. Thủ khoa Huân cũng khởi nghĩa ở vùng Mỹ Tho. Năm 1885, tuyến đường sắt Sài Gòn – Mỹ Tho, tuyến đường sắt đầu tiên ở Việt Nam, được khánh thành. Năm 1900, tỉnh Mỹ Tho và tỉnh Gò Công được lập.

Mỹ Tho là một trong những trung tâm của Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, vùng này gồm các tỉnh Định Tường và Gò Công. Ngày 2 tháng 1 năm 1963, trận Ấp Bắc diễn ra ở Cai Lậy, được xem là một bước ngoặt của chiến tranh ở miền Nam.

Năm 1976, tỉnh Tiền Giang được thành lập từ tỉnh Mỹ Tho, tỉnh Gò Công và thành phố Mỹ Tho, tỉnh lỵ đặt tại Mỹ Tho. Gò Công, Cai Lậy về sau trở thành thị xã. Các cầu Rạch Miễu và Mỹ Thuận cùng tuyến cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Trung Lương – Mỹ Thuận đã biến Tiền Giang thành nút giao thông của cả vùng.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Tiền Giang được hợp nhất với Đồng Tháp thành tỉnh mới mang tên Đồng Tháp. Tên tỉnh Tiền Giang không được giữ lại, nhưng Mỹ Tho — tỉnh lỵ cũ của Tiền Giang — trở thành trung tâm chính trị – hành chính của tỉnh mới.

Bản sắc Tiền Giang vẫn hiện diện rõ: Mỹ Tho tiếp tục là đô thị trung tâm; biển số xe mang mã 63 vẫn lưu hành; các địa danh Gò Công, Cai Lậy, Cái Bè, Chợ Gạo, Tân Phước vẫn sống trong đời sống và tên gọi nhiều xã, phường; còn cái tên Tiền Giang vẫn gắn với dòng sông Tiền chảy qua vùng đất.

Địa lý

Tiền Giang cũ giáp Long An và Thành phố Hồ Chí Minh ở phía bắc, Đồng Tháp ở phía tây, Bến Tre và Vĩnh Long qua sông Tiền ở phía nam, và biển ở phía đông. Địa hình bằng phẳng; phía tây bắc là một phần Đồng Tháp Mười (vùng Tân Phước) với đất phèn và rừng tràm, phía nam là dải phù sa ven sông Tiền với vườn cây trái, phía đông là vùng Gò Công với giồng cát và bờ biển bãi bồi giáp cửa Soài Rạp.

Giữa sông Tiền có các cù lao Tân Phong, Thới Sơn, Ngũ Hiệp. Kênh Chợ Gạo nối sông Tiền với sông Vàm Cỏ là tuyến đường thủy quan trọng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa. Thiên tai gồm xâm nhập mặn ở vùng Gò Công và hạ lưu, sạt lở bờ sông Tiền, xói lở bờ biển Gò Công.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, cùng cộng đồng Hoa ở Mỹ Tho, Cái Bè và một số ít người Khmer. Người dân nói phương ngữ Nam Bộ. Tôn giáo gồm Phật giáo, Công giáo, Cao Đài, Tin Lành và tín ngưỡng thờ Thành hoàng, thờ cá Ông của ngư dân.

Người Tiền Giang thường được mô tả là hiền hòa, hiếu khách, cần cù với nghề vườn. Người Gò Công được nhắc đến với truyền thống thượng võ, trọng nghĩa khí gắn với Trương Định, Thủ khoa Huân; người Cái Bè, Cai Lậy nổi tiếng giỏi nghề trồng cây ăn trái.

Văn hóa

Lễ hội tiêu biểu gồm lễ hội kỷ niệm chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút, lễ giỗ Trương Định ở Gò Công, lễ hội Nghinh Ông của ngư dân Vàm Láng (Gò Công), lễ Kỳ Yên ở các đình. Đờn ca tài tử và cải lương rất phổ biến; Mỹ Tho là một trong những nơi cải lương phát triển sớm.

Kiến trúc tiêu biểu gồm chùa Vĩnh Tràng pha trộn phong cách Á – Âu, lăng Hoàng gia ở Gò Công, các nhà cổ ở Cái Bè và Gò Công, đình Long Hưng. Ẩm thực có hủ tiếu Mỹ Tho, mắm tôm chà Gò Công, sam biển, bánh giá Chợ Gạo, cùng các loại trái cây: vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim, sầu riêng Ngũ Huệ, khóm Tân Lập, thanh long Chợ Gạo, bưởi lông Cổ Cò, xoài cát Hòa Lộc.

Nhân vật tiêu biểu

• Dương Ngạn Địch — tướng nhà Minh lưu vong, khai lập vùng Mỹ Tho cuối thế kỷ 17.
• Từ Dụ (Phạm Thị Hằng, 1810–1902) — Hoàng thái hậu, mẹ vua Tự Đức, sinh ở Gò Công.
• Trương Định (1820–1864) — thủ lĩnh kháng Pháp, lấy Gò Công làm căn cứ.
• Nguyễn Hữu Huân (Thủ khoa Huân, 1830–1875) — lãnh tụ nghĩa quân chống Pháp, quê Mỹ Tho.
• Hồ Biểu Chánh (1885–1958) — nhà văn tiên phong của tiểu thuyết quốc ngữ Nam Bộ, sinh ở Gò Công.
• Nguyễn Thị Thập (1908–1996) — lãnh đạo Khởi nghĩa Nam Kỳ ở Mỹ Tho, sau là Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.
• Nam Phương Hoàng hậu (1914–1963) — hoàng hậu của vua Bảo Đại, sinh ở Gò Công.
• Dương Văn Minh (1916–2001) — Tổng thống cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa, sinh ở Mỹ Tho.
• Trần Văn Khê (1921–2015) — nhà nghiên cứu âm nhạc truyền thống, sinh ở Vĩnh Kim.
• Lê Thị Hồng Gấm (1951–1970) — nữ anh hùng thời kháng chiến, quê Mỹ Tho.

Kinh tế

Tiền Giang là một trong những vựa cây ăn trái lớn nhất cả nước, với các vùng chuyên canh sầu riêng, xoài, vú sữa, thanh long, khóm, bưởi; cùng lúa gạo, chăn nuôi và thủy sản (cá tra ven sông, nghêu và tôm ở Gò Công). Công nghiệp tập trung ở các khu công nghiệp Mỹ Tho, Tân Hương, Long Giang, chủ yếu chế biến thủy sản, thực phẩm, may mặc, giày dép. Tỉnh nằm trên quốc lộ 1, quốc lộ 50, tuyến cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Trung Lương – Mỹ Thuận, với kênh Chợ Gạo là tuyến đường thủy chính nối miền Tây với Thành phố Hồ Chí Minh. Du lịch sông nước Cái Bè – Thới Sơn thu hút đông khách quốc tế.

Du lịch

• Chùa Vĩnh Tràng — ngôi chùa thế kỷ 19 ở Mỹ Tho.1Nằm ở Phường Mỹ Phong
• Cù lao Thới Sơn — vườn trái cây, kênh rạch và đờn ca tài tử giữa sông Tiền.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Thới Sơn
• Chợ nổi Cái Bè và các nhà cổ Cái Bè.
• Di tích Rạch Gầm – Xoài Mút — nơi tưởng niệm chiến thắng năm 1785.
• Di tích Ấp Bắc — nơi ghi dấu trận đánh năm 1963 ở Cai Lậy.
• Lăng Trương Định và lăng Hoàng gia ở Gò Công.
• Trại rắn Đồng Tâm — cơ sở nuôi rắn và nghiên cứu nọc rắn.
• Biển Tân Thành — bãi biển ở Gò Công.
• Vườn vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim và vùng sầu riêng Ngũ Hiệp.