Thái Nguyên

Tổng quan

Thái Nguyên (cũ) là tỉnh trung du và miền núi phía Bắc tồn tại đến ngày 30/6/2025, nằm ngay phía bắc Hà Nội, tỉnh lỵ là thành phố Thái Nguyên bên sông Cầu. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh hợp nhất với Bắc Kạn thành tỉnh Thái Nguyên mới, giữ nguyên tên gọi và trung tâm hành chính.

Thái Nguyên được biết đến là đất chè với chè Tân Cương, là "cái nôi" của ngành gang thép Việt Nam, là nơi có ATK Định Hóa — trung tâm đầu não của cuộc kháng chiến chống Pháp — và là một trung tâm đại học của miền núi phía Bắc. Từ những năm 2010, tỉnh trở thành một trung tâm công nghiệp điện tử lớn của cả nước.

Lịch sử

Thời tiền sử và phong kiến

Các di chỉ Thần Sa và mái đá Ngườm ở Võ Nhai cho thấy con người sống ở vùng này từ thời đồ đá cũ. Thời Lý, Dương Tự Minh, thủ lĩnh người Tày vùng Phú Lương, được nhà Lý gả công chúa và giao trấn giữ biên giới; ông được thờ ở đền Đuổm. Thời Lê sơ, Thái Nguyên là một trong các đạo thừa tuyên của Đại Việt; Lưu Nhân Chú, người Thái Nguyên, là một trong những công thần khai quốc nhà Lê. Năm 1831, vua Minh Mạng đặt tỉnh Thái Nguyên, gồm cả vùng Bắc Kạn ngày nay.

Thời Pháp thuộc

Người Pháp chiếm Thái Nguyên trong những năm 1880 và năm 1900 tách vùng phía bắc lập tỉnh Bắc Kạn. Đêm 30/8/1917, binh lính khố xanh do Trịnh Văn Cấn (Đội Cấn) chỉ huy, cùng chính trị phạm Lương Ngọc Quyến, nổi dậy chiếm thị xã, phá nhà lao và giữ thành trong nhiều ngày — cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên. Đầu những năm 1940, Võ Nhai trở thành căn cứ của Cứu quốc quân do Chu Văn Tấn chỉ huy. Tháng 8/1945, Việt Nam Giải phóng quân từ Tân Trào tiến đánh quân Nhật ở thị xã Thái Nguyên.

Kháng chiến chống Pháp

ATK Định Hóa là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Chính phủ làm việc trong nhiều năm. Ngày 6/12/1953, tại lán Tỉn Keo, Bộ Chính trị họp và quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Từ năm 1954 đến năm 2025

Từ năm 1956 đến 1975, Thái Nguyên thuộc Khu tự trị Việt Bắc và là nơi đặt cơ quan của khu. Năm 1959, Khu gang thép Thái Nguyên khởi công, năm 1963 ra mẻ gang đầu tiên; thị xã Thái Nguyên lên thành phố năm 1962. Năm 1965, Thái Nguyên hợp nhất với Bắc Kạn thành tỉnh Bắc Thái; năm 1997, tỉnh Thái Nguyên được tái lập. Đại học Thái Nguyên được thành lập năm 1994.

Từ năm 2013, tổ hợp nhà máy điện thoại di động ở khu công nghiệp Yên Bình đi vào hoạt động, đưa điện tử trở thành ngành xuất khẩu chủ lực của tỉnh. Sông Công và Phổ Yên lần lượt trở thành thành phố. Năm 2024, bão Yagi gây lũ lớn trên sông Cầu, làm ngập nặng thành phố Thái Nguyên.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Thái Nguyên hợp nhất với tỉnh Bắc Kạn thành tỉnh Thái Nguyên — về cơ bản tái hợp lãnh thổ của tỉnh Bắc Thái trước năm 1997. Tên gọi và trung tâm hành chính tại Thái Nguyên được giữ lại; cấp huyện bị bãi bỏ, chính quyền địa phương còn hai cấp tỉnh và xã, phường. Biển số xe 20 của Thái Nguyên cũ tiếp tục được dùng trong tỉnh mới, bên cạnh biển số 97 của Bắc Kạn. Các địa danh Định Hóa, Đại Từ, Phú Lương, Võ Nhai, Đồng Hỷ, Tân Cương vẫn hiện diện trong tên xã, phường và trong thương hiệu chè.

Địa lý

Thái Nguyên cũ phía bắc giáp Bắc Kạn, phía đông giáp Lạng Sơn, phía đông nam giáp Bắc Giang, phía nam giáp Hà Nội, phía tây nam giáp Vĩnh Phúc, phía tây giáp Tuyên Quang. Địa hình gồm vùng núi phía bắc (Định Hóa, Võ Nhai), vùng đồi trung du ở giữa và vùng đồng bằng ven sông Cầu ở phía nam. Dãy Tam Đảo chạy dọc phía tây nam.

Sông Cầu chảy qua thành phố Thái Nguyên; sông Công được ngăn đập tạo thành hồ Núi Cốc. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh. Các khu bảo vệ thiên nhiên gồm một phần Vườn quốc gia Tam Đảo và khu bảo tồn Thần Sa – Phượng Hoàng. Thiên tai thường gặp là lũ trên sông Cầu, lũ quét và sạt lở ở vùng núi.

Con người

Cùng với người Kinh là người Tày, Nùng, Sán Dìu, Sán Chay, Dao, Mông, Hoa. Người Tày, Nùng đông ở Định Hóa, Phú Lương, Võ Nhai; người Sán Dìu ở vùng trung du phía nam. Nhiều người Kinh lên đây trong các đợt xây dựng khu gang thép, mỏ than, nông trường chè từ những năm 1950 – 1960, khiến thành phố Thái Nguyên có dân cư đến từ nhiều miền.

Người Thái Nguyên thường được miêu tả là chân chất, cần cù, mến khách; câu nói "Chè Thái, gái Tuyên" cho thấy tiếng tăm lâu đời của chè Thái Nguyên. Thành phố Thái Nguyên được coi là nơi hội tụ học sinh, sinh viên từ khắp miền núi phía Bắc.

Văn hóa

Người Tày giữ hát Then với đàn tính, thuộc di sản Thực hành Then được UNESCO ghi danh năm 2019; người Nùng có hát sli, người Sán Dìu có hát soọng cô. Lễ hội Lồng tồng ở ATK Định Hóa, lễ hội đền Đuổm và lễ hội chùa Hang là những lễ hội lớn. Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam ở thành phố Thái Nguyên lưu giữ hiện vật của nhiều dân tộc trong cả nước.

Nghề trồng và sao chè thủ công ở Tân Cương, La Bằng, Trại Cài được truyền qua nhiều thế hệ. Ẩm thực có chè Tân Cương, bánh chưng Bờ Đậu, cơm lam, bánh cooc mò.

Nhân vật tiêu biểu

• Dương Tự Minh (thế kỷ 12) — thủ lĩnh người Tày vùng Phú Lương thời Lý, phò mã nhà Lý, được thờ ở đền Đuổm.
• Lưu Nhân Chú (mất 1433) — người Thái Nguyên, dự hội thề Lũng Nhai, công thần khai quốc nhà Lê.
• Lương Ngọc Quyến (mất 1917) — nhà yêu nước, cùng Đội Cấn lãnh đạo khởi nghĩa Thái Nguyên và hy sinh trong cuộc khởi nghĩa.
• Trịnh Văn Cấn (mất 1918) — tức Đội Cấn, chỉ huy binh lính nổi dậy trong khởi nghĩa Thái Nguyên.
• Chu Văn Tấn (1910–1984) — người Nùng ở Võ Nhai, chỉ huy Cứu quốc quân, sau là thượng tướng.
• Hồ Chí Minh (1890–1969) — sống và làm việc nhiều năm ở ATK Định Hóa trong kháng chiến chống Pháp.

Kinh tế

Kinh tế Thái Nguyên cũ gồm chè — vùng chè Tân Cương có chỉ dẫn địa lý — công nghiệp gang thép, khai thác than, mỏ đa kim Núi Pháo (Đại Từ), và từ năm 2013 là công nghiệp điện tử tại các khu công nghiệp Yên Bình, Điềm Thụy, Sông Công. Giáo dục đại học và y tế là các ngành dịch vụ quan trọng. Quốc lộ 3, cao tốc Hà Nội – Thái Nguyên và đường sắt Hà Nội – Quán Triều nối tỉnh với Hà Nội và sân bay Nội Bài.

Du lịch

• ATK Định Hóa — Lán Tỉn Keo, đồi Khau Tý, nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh.
• Hồ Núi Cốc — Hồ nhân tạo gắn với truyền thuyết chàng Cốc – nàng Công.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Vạn Phú
• Vùng chè Tân Cương — Đồi chè bát úp bên sông Công.
• Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam — Bảo tàng dân tộc học lớn ở thành phố Thái Nguyên.
• Đền Đuổm — Đền thờ Dương Tự Minh ở Phú Lương.
• Chùa Hang — Ngôi chùa trong hang núi đá vôi ở Đồng Hỷ.
• Hang Phượng Hoàng – suối Mỏ Gà — Hang động và suối ngầm ở Võ Nhai.