Bắc Kạn

Tổng quan

Bắc Kạn (cũ) là tỉnh miền núi vùng Đông Bắc, tồn tại đến ngày 30/6/2025, tỉnh lỵ là thành phố Bắc Kạn. Tỉnh nằm giữa Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang và Lạng Sơn, trên đầu nguồn sông Cầu. Từ ngày 1/7/2025, Bắc Kạn hợp nhất với Thái Nguyên thành tỉnh Thái Nguyên mới.

Bắc Kạn nổi tiếng với hồ Ba Bể — hồ nước ngọt tự nhiên trên núi lớn nhất Việt Nam, nằm trong vườn quốc gia cùng tên và là vùng đất ngập nước Ramsar — với ATK Chợ Đồn thời kháng chiến chống Pháp, và là quê hương của người Tày với tiếng hát Then, đàn tính.

Lịch sử

Trước thời Pháp thuộc

Vùng đất Bắc Kạn từ lâu là địa bàn cư trú của người Tày, người Nùng, do các thổ ty địa phương cai quản. Trong các triều đại phong kiến, đây là vùng thượng du của Thái Nguyên; dưới triều Nguyễn, sau năm 1831, vùng này thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Thời Pháp thuộc

Năm 1900, người Pháp tách vùng phía bắc tỉnh Thái Nguyên để lập tỉnh Bắc Kạn. Các mỏ chì kẽm ở Chợ Đồn được người Pháp đưa vào khai thác. Đầu những năm 1940, Bắc Kạn nằm trên con đường liên lạc giữa căn cứ Cao Bằng và các căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai; nhà cách mạng Phùng Chí Kiên hy sinh trên đất Bắc Kạn năm 1941. Năm 1945, Bắc Kạn là một phần của Khu giải phóng.

Kháng chiến chống Pháp

Bắc Kạn là một trong những trung tâm của chiến khu Việt Bắc. ATK Chợ Đồn là nơi đặt nhiều cơ quan Trung ương, Chính phủ trong những năm kháng chiến. Ngày 7/10/1947, mở đầu cuộc tiến công lên Việt Bắc, quân Pháp nhảy dù xuống thị xã Bắc Kạn với ý định bắt cơ quan đầu não kháng chiến, nhưng không đạt được mục tiêu; chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947 kết thúc bằng thắng lợi của quân đội Việt Nam.

Từ năm 1954 đến năm 2025

Từ năm 1956 đến 1975, Bắc Kạn thuộc Khu tự trị Việt Bắc. Năm 1965, Bắc Kạn hợp nhất với Thái Nguyên thành tỉnh Bắc Thái. Năm 1996, Quốc hội quyết định tái lập tỉnh Bắc Kạn, có hiệu lực từ ngày 1/1/1997. Năm 1992, Vườn quốc gia Ba Bể được thành lập; năm 2011, vườn được công nhận là vùng đất ngập nước Ramsar. Thị xã Bắc Kạn lên thành phố năm 2015. Tuyến cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới rút ngắn đường từ Hà Nội lên Bắc Kạn.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Bắc Kạn hợp nhất với tỉnh Thái Nguyên thành tỉnh Thái Nguyên. Tên gọi và trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt tại Thái Nguyên; thành phố Bắc Kạn không còn là tỉnh lỵ. Sự hợp nhất này về cơ bản khôi phục lãnh thổ của tỉnh Bắc Thái trước năm 1997. Cấp huyện bị bãi bỏ, chính quyền địa phương còn hai cấp tỉnh và xã, phường.

Biển số xe 97 của Bắc Kạn cũ tiếp tục được dùng trong tỉnh mới, bên cạnh biển số 20 của Thái Nguyên. Các địa danh Ba Bể, Chợ Đồn, Chợ Mới, Na Rì, Ngân Sơn, Pác Nặm, Bạch Thông vẫn hiện diện trong tên xã, phường và trong đời sống thường ngày.

Địa lý

Bắc Kạn cũ phía bắc giáp Cao Bằng, phía đông giáp Lạng Sơn, phía nam giáp Thái Nguyên, phía tây giáp Tuyên Quang. Địa hình chủ yếu là đồi núi: dãy Ngân Sơn ở phía đông, khối núi Phia Bjoóc ở Chợ Đồn, vùng núi đá vôi Ba Bể, Pác Nặm ở phía tây bắc, xen kẽ những thung lũng hẹp dọc sông suối.

Sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi Chợ Đồn, chảy qua thành phố Bắc Kạn xuống Thái Nguyên; sông Năng chảy qua hang Puông và gần hồ Ba Bể; phía đông có sông Bắc Giang chảy qua Na Rì. Hồ Ba Bể gồm ba nhánh hồ thông nhau giữa núi đá vôi, quanh hồ có rừng nguyên sinh, hang động và thác nước. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh, vùng núi cao có sương muối.

Các khu bảo vệ thiên nhiên chính là Vườn quốc gia Ba Bể — vùng đất ngập nước Ramsar và Vườn di sản ASEAN — và khu bảo tồn Kim Hỷ (Na Rì). Thiên tai thường gặp là lũ quét, sạt lở đất trong mùa mưa và rét đậm, rét hại.

Con người

Người Tày là dân tộc đông nhất ở Bắc Kạn, cùng với người Kinh, Dao, Nùng, Mông, Hoa, Sán Chay. Người Tày sống ở thung lũng và ven hồ, trong những bản nhà sàn như Pác Ngòi; người Dao ở sườn núi; người Mông ở vùng núi cao Pác Nặm, Ba Bể. Người Kinh tập trung ở thành phố Bắc Kạn và dọc quốc lộ 3. Tín ngưỡng gồm thờ cúng tổ tiên, thờ thần, nghi lễ Then của người Tày, lễ cấp sắc của người Dao.

Người Tày Bắc Kạn thường được miêu tả là hiền hòa, trọng khách, trọng tình nghĩa, gắn bó với tiếng hát Then, hát lượn và đàn tính. Khách đến nhà thường được mời ăn, mời rượu theo phong tục tiếp khách của người Tày.

Văn hóa

Hát Then với đàn tính — thuộc di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh năm 2019 — là sinh hoạt văn hóa đặc trưng nhất của Bắc Kạn. Người Tày còn có hát lượn, hát phong slư; người Dao có lễ cấp sắc. Lễ hội Lồng tồng (xuống đồng) đầu xuân được tổ chức ở nhiều nơi, trong đó có lễ hội Lồng tồng Ba Bể. Hồ Ba Bể gắn với truyền thuyết về trận lụt và gò Pò Giá Mải (gò bà góa) giữa hồ.

Kiến trúc tiêu biểu là nhà sàn gỗ của người Tày. Ẩm thực có cá nướng hồ Ba Bể, khau nhục, bánh cooc mò, bánh khảo, miến dong Na Rì, cùng các nông sản như hồng không hạt, quýt Bắc Kạn.

Nhân vật tiêu biểu

• Phùng Chí Kiên (1901–1941) — nhà cách mạng, hy sinh trên đất Bắc Kạn năm 1941.
• Nông Quốc Chấn (1923–2002) — nhà thơ người Tày quê Bắc Kạn, một trong những gương mặt tiêu biểu của thơ ca dân tộc thiểu số.
• Nông Đức Mạnh (sinh 1940) — người Tày quê Na Rì, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng từ năm 2001 đến 2011.

Kinh tế

Kinh tế Bắc Kạn cũ chủ yếu là nông – lâm nghiệp: trồng rừng, lúa, ngô, cây ăn quả như hồng không hạt, quýt, cam; trồng dong riềng làm miến; chăn nuôi. Khai khoáng có mỏ chì kẽm ở Chợ Đồn. Du lịch hồ Ba Bể và du lịch cộng đồng ở các bản Tày là hướng phát triển chính. Quốc lộ 3 và cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới là các trục giao thông nối Bắc Kạn với Thái Nguyên, Hà Nội và Cao Bằng.

Du lịch

• Hồ Ba Bể — Hồ nước ngọt tự nhiên trên núi lớn nhất Việt Nam, vùng đất ngập nước Ramsar.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Ba Bể
• Động Puông — Hang xuyên núi trên sông Năng.
• Thác Đầu Đẳng — Thác nước trên sông Năng gần hồ Ba Bể.
• Ao Tiên và đảo Bà Góa — Những điểm gắn với truyền thuyết hồ Ba Bể.
• Bản Pác Ngòi — Bản nhà sàn của người Tày bên hồ Ba Bể.
• ATK Chợ Đồn — Di tích các cơ quan Trung ương thời kháng chiến chống Pháp.
• Hồ Nặm Cắt — Hồ nhỏ giữa đồi núi gần thành phố Bắc Kạn.