Tây Ninh

Tổng quan

Tây Ninh là tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ tồn tại đến ngày 30/6/2025, nằm ở phía tây bắc Thành phố Hồ Chí Minh và có đường biên giới dài với Campuchia. Tỉnh lỵ là thành phố Tây Ninh. Vùng đất này nổi tiếng với núi Bà Đen, ngọn núi cao nhất Nam Bộ, với Tòa Thánh Cao Đài — trung tâm của đạo Cao Đài ra đời tại đây năm 1926 — và với cửa khẩu Mộc Bài trên con đường bộ chính sang Phnôm Pênh.

Từ ngày 1/7/2025, Tây Ninh hợp nhất với Long An thành tỉnh Tây Ninh mới. Tên Tây Ninh được giữ lại cho tỉnh mới, nhưng trung tâm hành chính chuyển về Tân An.

Lịch sử

Trước khi người Việt đến

Vùng đất Tây Ninh từng thuộc không gian văn hóa Óc Eo – Phù Nam, rồi nằm trong lãnh thổ Chân Lạp. Các tháp gạch cổ Bình Thạnh (Trảng Bàng) và Chót Mạt (Tân Biên) là dấu tích kiến trúc tôn giáo của cư dân cổ còn lại đến nay.

Thời nhà Nguyễn

Lưu dân người Việt đến Tây Ninh muộn hơn các vùng gần Sài Gòn; trong thế kỷ 18 – 19, đây vẫn là vùng biên viễn nhiều rừng, có người Khmer sinh sống. Năm 1836, vua Minh Mạng cho lập phủ Tây Ninh thuộc tỉnh Gia Định. Cái tên Tây Ninh thường được hiểu là "sự yên ổn ở phía tây".

Thời Pháp thuộc

Sau khi chiếm ba tỉnh miền Đông, người Pháp gặp sự kháng cự ở Tây Ninh: Trương Quyền, con trai Trương Định, liên kết với thủ lĩnh người Khmer Pu Kombo chống Pháp trong những năm 1860. Người Pháp lập tỉnh Tây Ninh của xứ Nam Kỳ, mở đồn điền cao su và đường giao thông lên biên giới.

Năm 1926, đạo Cao Đài được khai sáng — một tôn giáo bản địa dung hợp Phật, Lão, Nho với tín ngưỡng dân gian và tư tưởng phương Tây. Tây Ninh được chọn làm nơi đặt Tòa Thánh; công trình khởi công từ thập niên 1930 và khánh thành năm 1955. Cao Đài nhanh chóng phát triển, trở thành một lực lượng xã hội – chính trị quan trọng ở Nam Kỳ trong những thập niên giữa thế kỷ 20.

Hai cuộc kháng chiến

Trong kháng chiến chống Pháp, rừng Tây Ninh là căn cứ của lực lượng kháng chiến miền Đông; nhà giáo Dương Minh Châu là một trong những người lãnh đạo kháng chiến ở đây. Trong kháng chiến chống Mỹ, vùng rừng Tân Biên sát biên giới là nơi đặt Trung ương Cục miền Nam, cơ quan chỉ đạo cao nhất của cách mạng ở miền Nam. Năm 1967, quân đội Mỹ mở cuộc hành quân Junction City nhằm tìm diệt căn cứ này. Ngày 8/6/1972, bức ảnh em bé Phan Thị Kim Phúc bỏng bom napalm trên đường ở Trảng Bàng gây chấn động thế giới.

Từ 1975 đến 2025

Sau năm 1975, Tây Ninh giữ tên và địa giới, nhận thêm vùng Trảng Bàng của tỉnh Hậu Nghĩa cũ. Cuối thập niên 1970, các xã biên giới Tây Ninh phải hứng chịu những cuộc tấn công qua biên giới của quân Khmer Đỏ, trước khi chiến tranh biên giới Tây Nam bùng nổ. Những thập niên sau đó, Tây Ninh phát triển nông nghiệp cây công nghiệp, kinh tế cửa khẩu và du lịch tâm linh; thị xã Tây Ninh được nâng lên thành phố.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, từ ngày 1/7/2025 tỉnh Tây Ninh hợp nhất với tỉnh Long An thành tỉnh Tây Ninh mới. Tên Tây Ninh được giữ lại, nhưng trung tâm hành chính đặt tại Tân An, tỉnh lỵ cũ của Long An. Cùng lúc, cấp huyện bị bãi bỏ; các huyện, thị xã cũ như Trảng Bàng, Gò Dầu, Hòa Thành, Tân Biên, Tân Châu được tổ chức lại thành các xã, phường trực thuộc tỉnh.

Bản sắc của Tây Ninh cũ vẫn hiện diện rõ: tên tỉnh, núi Bà Đen, Tòa Thánh Cao Đài và biển số xe 70 vẫn được dùng.

Địa lý

Tây Ninh cũ giáp Campuchia ở phía tây và phía bắc, Bình Phước ở phía đông bắc, Bình Dương ở phía đông, Thành phố Hồ Chí Minh ở phía đông nam và Long An ở phía nam. Địa hình là vùng chuyển tiếp từ cao nguyên xuống đồng bằng, phần lớn là đồi gò thấp và bình nguyên đất xám.

Giữa vùng đồng bằng nổi lên núi Bà Đen (986 m), cao nhất Nam Bộ, cùng núi Phụng và núi Heo liền kề. Sông Vàm Cỏ Đông chảy qua phía tây, sông Sài Gòn làm ranh giới phía đông. Hồ Dầu Tiếng, một trong những hồ thủy lợi lớn nhất cả nước, phần lớn nằm trên đất Tây Ninh.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng quanh năm, hai mùa mưa – khô rõ rệt, ít chịu bão. Mùa khô kéo dài có thể gây hạn hán. Các khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát và khu rừng văn hóa – lịch sử Chàng Riệc.

Con người

Phần lớn cư dân là người Kinh. Người Khmer sống lâu đời ở các vùng ven biên giới; người Hoa ở thị xã, chợ; và có một cộng đồng người Chăm theo Hồi giáo. Giọng nói thuộc phương ngữ Nam Bộ.

Tây Ninh là trung tâm của đạo Cao Đài, tôn giáo có đông tín đồ nhất trong tỉnh; Phật giáo, Công giáo, Hồi giáo cùng hiện diện. Tín ngưỡng thờ Bà trên núi Bà Đen gắn với truyền thuyết về Lý Thị Thiên Hương và thu hút khách hành hương khắp Nam Bộ.

Người Tây Ninh thường được mô tả là hiền hòa, chân chất, mộ đạo, sống chậm rãi và trọng tình nghĩa. Trang phục áo dài trắng của tín đồ Cao Đài trên đường phố Hòa Thành là hình ảnh quen thuộc gắn với vùng đất này.

Văn hóa

Tòa Thánh và các thánh thất Cao Đài với kiến trúc pha trộn Đông – Tây, cùng những đại lễ như lễ Đức Chí Tôn đầu năm và Hội Yến Diêu Trì Cung vào rằm tháng Tám âm lịch, là nét văn hóa riêng có. Lễ hội núi Bà vào mùa xuân là một trong những lễ hội hành hương lớn nhất miền Nam. Đờn ca tài tử Nam Bộ vẫn được sinh hoạt ở nhiều xóm ấp.

Nghề truyền thống nổi bật là bánh tráng phơi sương Trảng Bàng. Ẩm thực có bánh canh Trảng Bàng, bánh tráng cuốn thịt luộc với rau rừng, muối tôm Tây Ninh và mãng cầu núi Bà.

Nhân vật tiêu biểu

• Pu Kombo — thủ lĩnh người Khmer, cùng Trương Quyền chống Pháp ở vùng Tây Ninh những năm 1860.
• Trương Quyền — con trai Trương Định, tiếp tục kháng chiến chống Pháp với căn cứ ở Tây Ninh.
• Ngô Văn Chiêu (1878–1932) — người được xem là môn đệ đầu tiên của đạo Cao Đài.
• Lê Văn Trung (1876–1934) — một trong những người khai đạo Cao Đài, lãnh đạo Tòa Thánh những năm đầu.
• Phạm Công Tắc (1890–1959) — Hộ Pháp của đạo Cao Đài, người chủ trì việc xây dựng Tòa Thánh Tây Ninh.
• Dương Minh Châu — nhà giáo, người lãnh đạo kháng chiến chống Pháp ở Tây Ninh, tên ông được đặt cho một huyện của tỉnh.
• Phan Thị Kim Phúc (sinh 1963) — người Trảng Bàng, nhân vật trong bức ảnh chiến tranh năm 1972, sau là đại sứ thiện chí của UNESCO.

Kinh tế

Nông nghiệp Tây Ninh mạnh về mía đường, sắn (mì), cao su, cây ăn trái như mãng cầu, cùng chế biến tinh bột sắn và đường. Công nghiệp tập trung ở các khu công nghiệp Trảng Bàng, Phước Đông và khu kinh tế cửa khẩu Mộc Bài.

Hai cửa khẩu quốc tế Mộc Bài và Xa Mát là cửa ngõ thương mại với Campuchia; quốc lộ 22 (đường xuyên Á) nối Thành phố Hồ Chí Minh qua Mộc Bài đến Phnôm Pênh. Du lịch tâm linh ở núi Bà Đen và Tòa Thánh Cao Đài là ngành dịch vụ quan trọng.

Du lịch

• Núi Bà Đen — ngọn núi cao nhất Nam Bộ, có chùa Bà, cáp treo và tượng Phật trên đỉnh.1Nằm ở Phường Bình Minh
• Tòa Thánh Cao Đài — trung tâm đạo Cao Đài ở Hòa Thành, với Thiên Nhãn và bức tranh Tam Thánh.
• Hồ Dầu Tiếng — hồ thủy lợi rộng lớn với nhiều đảo nhỏ.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Lộc Ninh
• Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát — rừng khộp và đất ngập nước ven biên giới.
• Khu di tích Trung ương Cục miền Nam — căn cứ kháng chiến trong rừng Tân Biên.
• Tháp cổ Bình Thạnh — tháp gạch cổ ở Trảng Bàng.