Quảng Trị

Tổng quan

Quảng Trị là tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ tồn tại với địa giới cũ đến ngày 30/6/2025, nằm giữa Quảng Bình ở phía bắc và Thừa Thiên Huế ở phía nam, tỉnh lỵ là thành phố Đông Hà. Lãnh thổ trải từ biển Đông lên tới biên giới Lào trên dãy Trường Sơn, với đường 9 chạy xuyên qua từ Đông Hà tới Lao Bảo.

Quảng Trị là nơi in đậm dấu ấn chiến tranh bậc nhất Việt Nam: sông Bến Hải và cầu Hiền Lương trên vĩ tuyến 17, Thành cổ Quảng Trị, địa đạo Vịnh Mốc, Khe Sanh, cùng hai nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và Đường 9. Đây cũng là nơi chúa Nguyễn Hoàng đặt dinh đầu tiên khi vào Nam, và là trung tâm hành hương Công giáo La Vang. Từ ngày 1/7/2025, Quảng Trị hợp nhất với Quảng Bình; tỉnh mới giữ tên Quảng Trị, trung tâm hành chính đặt tại Đồng Hới.

Lịch sử

Thời cổ và Champa

Vùng đất đỏ bazan Gio Linh – Cồn Tiên có những công cụ đá cũ, cho thấy con người cư trú ở đây từ rất sớm. Về sau, vùng đất thuộc vương quốc Champa. Năm 1069, châu Ma Linh ở phía bắc được dâng cho Đại Việt sau cuộc hành quân của vua Lý Thánh Tông; năm 1306, châu Ô được dâng làm sính lễ cưới công chúa Huyền Trân, đưa phần còn lại của Quảng Trị vào Đại Việt. Dấu tích Chăm còn lại qua các giếng cổ, phế tích tháp và tên đất.

Thời chúa Nguyễn

Năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa và đặt dinh đầu tiên ở Ái Tử, sau dời về Trà Bát rồi Dinh Cát — đều trên đất Quảng Trị. Từ đây, vùng đất là hậu cứ của các chúa Nguyễn trong những năm đầu mở cõi phương Nam.

Thời nhà Nguyễn và Cần Vương

Đầu thế kỷ 19, thành Quảng Trị được xây dựng bên bờ sông Thạch Hãn làm trị sở của địa phương. Truyền thống Công giáo kể rằng cuối thế kỷ 18, Đức Mẹ hiện ra với giáo dân lánh nạn ở vùng rừng La Vang; nơi đây về sau trở thành trung tâm hành hương lớn của người Công giáo Việt Nam.

Năm 1883, Tôn Thất Thuyết cho xây căn cứ Tân Sở ở Cam Lộ. Sau khi kinh thành Huế thất thủ tháng 7/1885, ông đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở và tại đây chiếu Cần Vương được ban ra, kêu gọi sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên chống Pháp.

Thời Pháp thuộc

Thực dân Pháp xây nhà đày Lao Bảo trên đường 9, nơi giam giữ nhiều tù chính trị, và lập đồn điền cà phê ở vùng đồi Khe Sanh. Bãi biển Cửa Tùng được người Pháp mệnh danh là "nữ hoàng của các bãi tắm".

Giới tuyến vĩ tuyến 17

Hiệp định Genève năm 1954 lấy sông Bến Hải làm giới tuyến quân sự tạm thời. Phần đất phía bắc sông trở thành đặc khu Vĩnh Linh thuộc miền Bắc; phần phía nam thuộc miền Nam. Đôi bờ Hiền Lương trở thành nơi đối đầu bằng cột cờ, loa phóng thanh và màu sơn cây cầu. Ở bờ bắc, dân làng Vịnh Mốc đào hệ thống địa đạo nhiều tầng và sống trong lòng đất nhiều năm; mười bảy đứa trẻ đã chào đời ở đó. Đảo Cồn Cỏ ngoài khơi là tiền đồn của miền Bắc.

Chiến tranh

Quảng Trị là một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc chiến. Năm 1968, căn cứ Khe Sanh bị bao vây trong nhiều tháng. Năm 1971, đường 9 là chiến trường của cuộc hành quân sang Nam Lào. Ngày 1/5/1972, các lực lượng miền Bắc chiếm được thị xã Quảng Trị; mùa hè năm ấy, Thành cổ Quảng Trị trải qua 81 ngày đêm giao tranh trước khi quân đội Việt Nam Cộng hòa chiếm lại vào tháng 9/1972. Thị xã gần như bị san phẳng; nhiều người lính đã nằm lại dưới lòng sông Thạch Hãn.

Sau năm 1975

Năm 1976, Quảng Trị hợp nhất với Quảng Bình và Thừa Thiên thành tỉnh Bình Trị Thiên. Năm 1989, tỉnh Quảng Trị được tái lập với tỉnh lỵ Đông Hà. Cồn Cỏ được tổ chức thành huyện đảo; Đông Hà trở thành thành phố; thị xã Quảng Trị trở thành đô thị gắn với các di tích chiến tranh.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, Quảng Trị hợp nhất với Quảng Bình thành tỉnh Quảng Trị mới. Tên Quảng Trị được giữ lại cho tỉnh mới, còn trung tâm hành chính chuyển về Đồng Hới, tỉnh lỵ cũ của Quảng Bình; Đông Hà không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ, các xã, phường được sắp xếp lại, và Cồn Cỏ trở thành đặc khu.

Bản sắc Quảng Trị cũ vẫn hiện diện rõ: biển số xe 74 tiếp tục được dùng; tên tỉnh vẫn là Quảng Trị; và các địa danh Hiền Lương, Bến Hải, Thành cổ, Khe Sanh, Lao Bảo, La Vang vẫn là những dấu mốc quen thuộc của tỉnh mới.

Địa lý

Quảng Trị cũ giáp Quảng Bình ở phía bắc, Thừa Thiên Huế ở phía nam, Lào ở phía tây và biển Đông ở phía đông. Địa hình nghiêng từ dãy Trường Sơn xuống vùng gò đồi bazan Gio Linh, Cam Lộ, Khe Sanh, rồi đồng bằng nhỏ hẹp và dải cồn cát ven biển.

Các sông chính gồm sông Bến Hải, sông Thạch Hãn — đổ ra biển ở cửa Việt — và sông Hiếu chảy qua Đông Hà. Ngoài khơi có đảo Cồn Cỏ. Các khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa và Đakrông giữ những cánh rừng ở miền tây. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa hè có gió Lào khô nóng, mùa thu – đông mưa lớn; bão và lũ lụt ở hạ lưu sông Thạch Hãn là thiên tai thường xuyên.

Con người

Phần lớn cư dân là người Kinh. Vùng Hướng Hóa và Đakrông là địa bàn của người Bru – Vân Kiều và Pa Cô (Tà Ôi), với nhà sàn, khèn bè, nghề dệt và các lễ mừng lúa mới. Ngoài Phật giáo và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, Quảng Trị có cộng đồng Công giáo lâu đời quanh La Vang.

Quảng Trị thường được gọi là "đất lửa". Người Quảng Trị thường được mô tả là chịu thương chịu khó, kiên cường, mộc mạc và giàu nghĩa tình, đã đi qua những năm tháng mà gần như gia đình nào cũng có người thân hy sinh hay ly tán.

Văn hóa

Lễ hội Thống nhất non sông được tổ chức ở đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải dịp 30/4. Lễ hành hương La Vang quy tụ giáo dân khắp cả nước. Người Bru – Vân Kiều và Pa Cô có lễ hội mừng lúa mới và kho dân ca, truyện cổ riêng. Các làng biển có lễ hội cầu ngư.

Ẩm thực Quảng Trị có bánh bột lọc, cháo bột cá lóc, hải sản Cửa Tùng, Cửa Việt, hồ tiêu và cà phê Khe Sanh.

Nhân vật tiêu biểu

• Nguyễn Hoàng (1525–1613) — Chúa Nguyễn đầu tiên, đặt dinh ở Ái Tử trên đất Quảng Trị.
• Nguyễn Văn Tường (1824–1886) — Phụ chính đại thần triều Nguyễn, người Quảng Trị.
• Lê Duẩn (1907–1986) — Tổng Bí thư, quê Triệu Phong.
• Trần Hữu Dực (1910–1993) — Nhà hoạt động cách mạng, người Quảng Trị.
• Chế Lan Viên (1920–1989) — Nhà thơ, sinh ở Cam Lộ.
• Hoàng Phủ Ngọc Tường (1937–2023) — Nhà văn, bậc thầy thể bút ký, quê gốc Triệu Phong.

Kinh tế

Kinh tế Quảng Trị cũ dựa vào nông nghiệp, công nghiệp chế biến và dịch vụ. Vùng đồi bazan trồng hồ tiêu, cà phê, cao su và sắn; đồng bằng Triệu Phong, Hải Lăng trồng lúa. Vùng đồi Hướng Hóa có gió mạnh quanh năm, trở thành nơi tập trung nhiều nhà máy điện gió.

Quốc lộ 9 từ Đông Hà lên cửa khẩu quốc tế Lao Bảo là đoạn đầu của Hành lang kinh tế Đông – Tây, với Khu kinh tế – thương mại đặc biệt Lao Bảo. Ven biển có Khu kinh tế Đông Nam Quảng Trị và cảng Cửa Việt. Du lịch về nguồn và tri ân ở các di tích chiến tranh là một nguồn thu quan trọng.

Du lịch

• Thành cổ Quảng Trị — Di tích quốc gia đặc biệt, nơi diễn ra 81 ngày đêm chiến đấu năm 1972.1Nằm ở Phường Quảng Trị
• Địa đạo Vịnh Mốc — Hệ thống hầm còn nguyên vẹn ở Vĩnh Linh.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Cửa Tùng
• Cầu Hiền Lương và sông Bến Hải — Cụm di tích đôi bờ giới tuyến.3Nằm ở Xã Cửa Tùng
• Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và Nghĩa trang Đường 9 — Nơi yên nghỉ của các liệt sĩ.
• Căn cứ Khe Sanh — Di tích chiến trường trên đường 9.
• Nhà đày Lao Bảo — Nhà tù thời thuộc địa gần biên giới Lào.
• Thánh địa La Vang — Trung tâm hành hương Công giáo ở Hải Lăng.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Hải Lăng
• Biển Cửa Tùng — "Nữ hoàng của các bãi tắm" thời Pháp.
• Đảo Cồn Cỏ — Đảo tiền tiêu với rừng và biển san hô.5Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Đặc khu Cồn Cỏ
• Tân Sở — Di tích căn cứ kháng chiến nơi chiếu Cần Vương được ban ra.