Quảng Bình

Tổng quan

Quảng Bình là tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ tồn tại đến ngày 30/6/2025, nằm giữa Hà Tĩnh ở phía bắc và Quảng Trị ở phía nam, tỉnh lỵ là thành phố Đồng Hới. Đây là nơi lãnh thổ Việt Nam hẹp nhất theo chiều đông – tây, chỉ một dải đất ngắn từ biển lên tới biên giới Lào.

Quảng Bình nổi tiếng với Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, di sản thiên nhiên thế giới, và hang Sơn Đoòng, hang động lớn nhất thế giới được biết đến; với sông Gianh, ranh giới Đàng Trong – Đàng Ngoài thời Trịnh – Nguyễn; và là quê hương của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Từ ngày 1/7/2025, Quảng Bình hợp nhất với Quảng Trị thành tỉnh Quảng Trị mới, trung tâm hành chính đặt tại Đồng Hới.

Lịch sử

Thời cổ và Champa

Di chỉ Bàu Tró bên một hồ nước ngọt sát biển ở Đồng Hới đã đặt tên cho một nền văn hóa thời đồ đá mới ven biển miền Trung. Về sau, vùng đất thuộc vương quốc Champa, gồm các châu Bố Chính và Địa Lý. Năm 1069, sau cuộc hành quân của vua Lý Thánh Tông, vua Chăm Chế Củ dâng ba châu Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh cho Đại Việt; phần lớn đất Quảng Bình từ đó thuộc về Đại Việt.

Thời chúa Nguyễn và lũy Thầy

Giữa thế kỷ 16, Dương Văn An, người Lệ Thủy, soạn Ô châu cận lục, một trong những cuốn địa chí cổ nhất về vùng đất Thuận Hóa – Quảng Nam. Từ năm 1558, vùng đất thuộc quyền cai quản của chúa Nguyễn. Đầu thế kỷ 17, Nguyễn Hoàng đổi tên phủ Tiên Bình thành Quảng Bình — tên gọi được dùng từ đó đến nay.

Từ năm 1627 đến năm 1672, chúa Trịnh và chúa Nguyễn giao tranh bảy lần, phần lớn trên đất Quảng Bình. Theo kế sách của Đào Duy Từ, chúa Nguyễn cho đắp lũy Trường Dục và lũy Thầy ở Đồng Hới, với cổng Quảng Bình Quan. Sau năm 1672, sông Gianh trở thành ranh giới giữa hai miền suốt hơn một thế kỷ.

Thời Nguyễn và Cần Vương

Thời Nguyễn, Quảng Bình là một tỉnh liền kề kinh đô Huế. Sau khi kinh thành thất thủ năm 1885, vua Hàm Nghi rút vào vùng núi Tuyên Hóa, Minh Hóa của Quảng Bình, tiếp tục kháng chiến dưới sự bảo vệ của các thủ lĩnh Cần Vương như Lê Trực, cho tới khi bị bắt năm 1888.

Chiến tranh

Sau Hiệp định Genève 1954, Quảng Bình nằm ngay phía bắc vĩ tuyến 17, trở thành tuyến đầu của miền Bắc. Trong chiến tranh chống Mỹ, tỉnh bị đánh phá nặng nề; những trọng điểm như phà Gianh, bến phà trên sông Nhật Lệ và đường 20 Quyết Thắng — nhánh đường Trường Sơn xuyên qua vùng núi Phong Nha — là nơi diễn ra nhiều hy sinh. Năm 1972, tám thanh niên xung phong bị vùi lấp trong hang Tám Cô khi tránh bom. Hình ảnh Mẹ Suốt chèo đò đưa bộ đội qua sông Nhật Lệ trở thành biểu tượng của người dân Quảng Bình thời chiến.

Sau năm 1975

Năm 1976, Quảng Bình hợp nhất với Quảng Trị và Thừa Thiên thành tỉnh Bình Trị Thiên, tỉnh lỵ đặt tại Huế. Năm 1989, tỉnh Quảng Bình được tái lập với tỉnh lỵ Đồng Hới. Những năm sau đó, Đồng Hới trở thành thành phố, thị xã Ba Đồn được thành lập, và Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO ghi danh năm 2003, mở rộng năm 2015.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, Quảng Bình hợp nhất với Quảng Trị thành tỉnh Quảng Trị. Tên gọi của tỉnh mới lấy theo Quảng Trị, nhưng trung tâm hành chính đặt tại Đồng Hới, tỉnh lỵ cũ của Quảng Bình. Cùng thời điểm, cấp huyện bị bãi bỏ, các xã, phường được sắp xếp lại.

Dù tên tỉnh không còn trên bản đồ hành chính cấp tỉnh, bản sắc Quảng Bình vẫn hiện diện: biển số xe 73 tiếp tục được dùng trong tỉnh mới; tên Quảng Bình Quan, sông Gianh, Phong Nha, Lệ Thủy vẫn là những địa danh quen thuộc; và cái tên Quảng Bình vẫn sống trong ca khúc Quảng Bình quê ta ơi cùng ký ức của người dân.

Địa lý

Quảng Bình cũ giáp Hà Tĩnh ở phía bắc qua dãy Hoành Sơn và đèo Ngang, giáp Quảng Trị ở phía nam, Lào ở phía tây và biển Đông ở phía đông. Địa hình hẹp và dốc, từ dãy Trường Sơn xuống vùng gò đồi, đồng bằng nhỏ và dải cồn cát ven biển rộng, có những hồ nước ngọt sát biển như Bàu Tró, Bàu Sen.

Khối núi đá vôi Kẻ Bàng hình thành từ đại Cổ sinh, chứa hệ thống hang động và sông ngầm đồ sộ. Các sông chính gồm sông Gianh, sông Son chảy qua động Phong Nha, và sông Nhật Lệ — hợp lưu của Kiến Giang và Long Đại — đổ ra biển ở Đồng Hới. Ven bờ có Hòn La, đảo Yến, Vũng Chùa.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa hè chịu gió Lào, mùa thu – đông mưa lớn. Lũ lụt ở vùng trũng Lệ Thủy, Quảng Ninh và bão là những thiên tai thường xuyên.

Con người

Phần lớn dân cư là người Kinh. Ở vùng núi Minh Hóa, Bố Trạch, Tuyên Hóa có người Bru – Vân Kiều và các nhóm thuộc dân tộc Chứt như Sách, Mày, Rục, A Rem, Mã Liềng. Người Rục từng sống trong các mái đá giữa rừng cho đến cuối những năm 1950.

Người Quảng Bình thường được mô tả là hiếu học, cần cù, tiết kiệm và kiên cường. Vùng đất hẹp, khí hậu khắc nghiệt và chiến tranh khiến nhiều thế hệ phải đi làm ăn xa, nhưng truyền thống học hành và mối gắn bó với làng quê vẫn được gìn giữ.

Văn hóa

Hò khoan Lệ Thủy là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lối hát giao duyên và lao động của cư dân ven sông Kiến Giang. Lễ hội đua thuyền trên sông Kiến Giang diễn ra vào dịp Quốc khánh 2/9 hằng năm. Các làng biển có lễ hội cầu ngư.

Ẩm thực Quảng Bình nổi tiếng với cháo canh, bánh bột lọc, khoai deo và hải sản vùng biển Nhật Lệ.

Nhân vật tiêu biểu

• Dương Văn An — Nhà khoa bảng người Lệ Thủy, tác giả Ô châu cận lục.
• Nguyễn Hữu Cảnh (1650–1700) — Danh tướng sinh ở Quảng Bình, người kinh lược và lập dinh Gia Định năm 1698.
• Nguyễn Hàm Ninh — Nhà thơ, nhà giáo thời Nguyễn, người Quảng Trạch.
• Hoàng Kế Viêm (1820–1909) — Đại thần triều Nguyễn, người Lệ Thủy, có công chống Pháp ở Bắc Kỳ.
• Lê Trực — Thủ lĩnh Cần Vương ở Quảng Bình, người bảo vệ vua Hàm Nghi.
• Võ Nguyên Giáp (1911–2013) — Đại tướng, chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ, quê Lộc Thủy, Lệ Thủy.
• Hàn Mặc Tử (1912–1940) — Nhà thơ của phong trào Thơ mới, sinh ở Đồng Hới.
• Mẹ Suốt (Nguyễn Thị Suốt) — Người mẹ chèo đò đưa bộ đội qua sông Nhật Lệ trong mưa bom.

Kinh tế

Du lịch là ngành mũi nhọn, đặc biệt du lịch hang động và mạo hiểm ở Phong Nha – Kẻ Bàng, đã thay đổi đời sống của cả một vùng nông thôn. Công nghiệp tập trung ở Khu kinh tế Hòn La với cảng biển, nhiệt điện và các nhà máy xi măng, vật liệu xây dựng.

Nông nghiệp gồm lúa ở đồng bằng Lệ Thủy, Quảng Ninh, Quảng Trạch; cao su, hồ tiêu và rừng trồng ở vùng gò đồi; đánh bắt và nuôi trồng thủy sản ven biển. Giao thông có quốc lộ 1, đường sắt Thống Nhất, đường Hồ Chí Minh, quốc lộ 12A tới cửa khẩu quốc tế Cha Lo và cảng hàng không Đồng Hới.

Du lịch

• Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng — Di sản thiên nhiên thế giới UNESCO, khối karst cổ với hệ thống hang động đồ sộ.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Thượng Trạch
• Hang Sơn Đoòng — Hang động lớn nhất thế giới được biết đến, được khảo sát năm 2009.2Nằm ở Xã Thượng Trạch
• Động Phong Nha và động Thiên Đường — Hai hang động nổi tiếng mở cho khách tham quan.
• Hang Tám Cô — Nơi tưởng niệm tám thanh niên xung phong hy sinh năm 1972.
• Vũng Chùa – Đảo Yến — Nơi an nghỉ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Phú Trạch
• Quảng Bình Quan — Cổng thành cổ ở Đồng Hới, gắn với lũy Thầy.
• Biển Nhật Lệ và Đá Nhảy — Bãi biển ở cửa sông Nhật Lệ và bãi đá ven biển Bố Trạch.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Đồng Sơn
• Đèo Ngang — Con đèo trên dãy Hoành Sơn, ranh giới với Hà Tĩnh.5Nằm ở Xã Phú Trạch