Quảng Ngãi

Tổng quan

Tỉnh Quảng Ngãi (trước 2025) nằm ở duyên hải Nam Trung Bộ, giữa Quảng Nam ở phía bắc và Bình Định ở phía nam, trải từ bờ biển lên dãy Trường Sơn. Tỉnh lỵ là thành phố Quảng Ngãi bên sông Trà Khúc; ngoài khơi có huyện đảo Lý Sơn.

Quảng Ngãi được biết đến với biểu tượng "núi Ấn sông Trà", với văn hóa Sa Huỳnh, đội Hoàng Sa của người Lý Sơn, khởi nghĩa Ba Tơ, vụ thảm sát Sơn Mỹ, và trong thời gian gần đây là khu kinh tế Dung Quất với nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam. Từ 1/7/2025, Quảng Ngãi hợp nhất với Kon Tum, giữ tên Quảng Ngãi.

Lịch sử

Sa Huỳnh và Chăm Pa

Quảng Ngãi là nơi đặt tên cho văn hóa Sa Huỳnh — nền văn hóa thời đại sắt cách nay hơn hai nghìn năm, được phát hiện năm 1909 tại vùng Sa Huỳnh (Đức Phổ). Mộ chum, đồ trang sức bằng đá quý, thủy tinh và khuyên tai hai đầu thú là những hiện vật tiêu biểu. Sau đó vùng này thuộc Chăm Pa; thành cổ Châu Sa là dấu tích thành lũy Chăm.

Từ châu Tư Nghĩa đến tỉnh Quảng Ngãi

Năm 1402, nhà Hồ lập châu Tư, châu Nghĩa trên đất Cổ Lũy. Năm 1471, vua Lê Thánh Tông lập phủ Tư Nghĩa thuộc thừa tuyên Quảng Nam. Thời các chúa Nguyễn, đồng bằng sông Trà, sông Vệ được khai phá. Các chúa Nguyễn lập đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải, tuyển dân Lý Sơn và các làng ven biển ra quần đảo Hoàng Sa đo đạc, thu lượm sản vật, cắm mốc chủ quyền; triều Nguyễn tiếp tục công việc này. Dưới triều Nguyễn, vùng đất mang tên Quảng Nghĩa rồi Quảng Ngãi. Đầu thế kỷ 19, Trường lũy được đắp dọc chân núi để kiểm soát giao thương giữa đồng bằng và miền núi.

Phong trào yêu nước và kháng chiến

Năm 1885, Lê Trung Đình lãnh đạo nghĩa quân Cần Vương đánh chiếm tỉnh thành Quảng Ngãi. Năm 1908, phong trào chống thuế lan tới Quảng Ngãi. Ngày 11/3/1945, cuộc khởi nghĩa Ba Tơ nổ ra, lập nên đội du kích Ba Tơ. Trong kháng chiến chống Pháp, Quảng Ngãi thuộc vùng tự do Liên khu V. Năm 1947, nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng qua đời tại Quảng Ngãi và được an táng trên núi Thiên Ấn.

Ngày 28/8/1959, đồng bào miền núi nổ ra khởi nghĩa Trà Bồng. Tháng 8/1965, trận Vạn Tường là một trong những trận đánh lớn đầu tiên với quân Mỹ. Ngày 16/3/1968, tại thôn Sơn Mỹ (Mỹ Lai), hơn 500 thường dân bị lính Mỹ sát hại. Bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh năm 1970 ở Đức Phổ; cuốn nhật ký của chị được xuất bản năm 2005.

Từ 1975

Năm 1976, Quảng Ngãi hợp với Bình Định thành tỉnh Nghĩa Bình, tỉnh lỵ Quy Nhơn. Năm 1989, tỉnh Quảng Ngãi được tái lập. Nhà máy lọc dầu Dung Quất đi vào vận hành năm 2009.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, từ 1/7/2025, tỉnh Quảng Ngãi hợp nhất với tỉnh Kon Tum thành tỉnh Quảng Ngãi mới. Tên Quảng Ngãi và trung tâm hành chính tại Quảng Ngãi được giữ lại. Cấp huyện bị bãi bỏ; huyện Lý Sơn trở thành đặc khu Lý Sơn. Biển số xe 76 tiếp tục lưu hành, bên cạnh biển số 82 của Kon Tum cũ. Tỉnh mới mở rộng từ bờ biển lên cao nguyên, tới tận ngã ba biên giới Việt Nam – Lào – Campuchia.

Địa lý

Quảng Ngãi cũ giáp Quảng Nam ở phía bắc, Bình Định ở phía nam, Kon Tum ở phía tây, Biển Đông ở phía đông. Địa hình gồm vùng núi phía tây thuộc các huyện Trà Bồng, Sơn Tây, Sơn Hà, Minh Long, Ba Tơ; vùng đồi trung du; và đồng bằng ven biển hẹp.

Các sông chính — Trà Khúc, Trà Bồng, sông Vệ, Trà Câu — ngắn và dốc, chảy ra Biển Đông. Núi Thiên Ấn bên bờ sông Trà Khúc có đỉnh bằng như chiếc ấn. Bờ biển có vịnh Dung Quất, cửa Sa Kỳ, bãi Mỹ Khê, Sa Huỳnh; ngoài khơi là đảo Lý Sơn hình thành từ núi lửa, gồm đảo Lớn và đảo Bé. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa mưa và bão vào các tháng cuối năm, lũ lụt thường xảy ra trên các sông ngắn.

Con người

Người Kinh sống ở đồng bằng và ven biển. Vùng núi là địa bàn của người Hrê (Sơn Hà, Ba Tơ, Minh Long), Co (Trà Bồng) và Xơ Đăng nhóm Ca Dong (Sơn Tây). Giọng nói gần với giọng Quảng Nam, có những nét riêng. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ cá Ông, thờ cúng lính Hoàng Sa ở Lý Sơn; Phật giáo, Công giáo, Cao Đài đều có mặt.

Người Quảng Ngãi thường được mô tả là cần cù, chịu thương chịu khó, tiết kiệm và kiên cường. Câu nói quen thuộc "Quảng Nam hay cãi, Quảng Ngãi hay lo" được hiểu là người Quảng Ngãi chu đáo, biết lo xa. Người Lý Sơn nổi tiếng với truyền thống đi biển, gắn với Hoàng Sa qua nhiều thế hệ.

Văn hóa

Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa ở Lý Sơn được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ có Quảng Ngãi, được UNESCO ghi danh năm 2017. Các lễ hội gồm lễ hội đua thuyền, lễ Cầu Ngư, và các lễ của người Hrê, Co như lễ đâm trâu, lễ mừng lúa mới. Người Hrê có nghề dệt thổ cẩm, người Co trồng quế Trà Bồng.

Ẩm thực: don, cá bống sông Trà kho tiêu, mạch nha Thi Phổ, đường phổi, kẹo gương, bánh xèo, gỏi tỏi Lý Sơn, ram bắp, chả cá Quảng Ngãi.

Nhân vật tiêu biểu

• Lê Văn Duyệt (1763–1832) — Tổng trấn Gia Định thành, quê gốc Quảng Ngãi.
• Trương Định (1820–1864) — thủ lĩnh kháng Pháp ở Gò Công, người Bình Sơn.
• Lê Trung Đình (mất 1885) — thủ lĩnh Cần Vương đánh chiếm tỉnh thành Quảng Ngãi.
• Phạm Văn Đồng (1906–2000) — Thủ tướng Chính phủ hơn ba thập kỷ, người Mộ Đức.
• Bích Khê (1916–1946) — nhà thơ của phong trào Thơ mới, người Quảng Ngãi.
• Tế Hanh (1921–2009) — nhà thơ, tác giả bài "Quê hương" về làng biển quê ông ở Bình Sơn.

Kinh tế

Khu kinh tế Dung Quất ở Bình Sơn là trung tâm công nghiệp với nhà máy lọc dầu Dung Quất, khu liên hợp gang thép, nhà máy đóng tàu và cảng nước sâu. VSIP Quảng Ngãi và các khu công nghiệp Tịnh Phong, Quảng Phú thu hút công nghiệp chế biến.

Nông nghiệp trồng lúa, mía, sắn, keo; tỏi Lý Sơn có chỉ dẫn địa lý. Các làng biển Bình Sơn, Đức Phổ, Lý Sơn có đội tàu đánh bắt xa bờ. Giao thông: quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam, cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi, quốc lộ 24 lên Kon Tum; tàu cao tốc nối cảng Sa Kỳ với Lý Sơn.

Du lịch

• Đảo Lý Sơn — đảo núi lửa với ruộng tỏi, chùa Hang, cổng Tò Vò và đình làng thờ lính Hoàng Sa.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Đặc khu Lý Sơn
• Khu chứng tích Sơn Mỹ — nơi tưởng niệm nạn nhân vụ thảm sát năm 1968.2Nằm ở Xã Tịnh Khê
• Núi Thiên Ấn — chùa Thiên Ấn và mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng.
• Sa Huỳnh — bãi biển, đồng muối và bảo tàng văn hóa Sa Huỳnh.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Sa Huỳnh
• Khu di tích khởi nghĩa Ba Tơ — nơi ghi dấu cuộc khởi nghĩa năm 1945.
• Bãi biển Mỹ Khê — bãi biển gần thành phố Quảng Ngãi.
• Thành cổ Châu Sa — dấu tích thành lũy Chăm.
• Khu di tích Đặng Thùy Trâm — nơi bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh ở Đức Phổ.