Kon Tum

Tổng quan

Tỉnh Kon Tum (trước 2025) là tỉnh cực bắc Tây Nguyên, nằm ở ngã ba biên giới Việt Nam – Lào – Campuchia. Tỉnh lỵ là thành phố Kon Tum bên dòng sông Đăk Bla. Đây là vùng cao nguyên đất đỏ bazan và núi rừng, có đỉnh Ngọc Linh — đỉnh cao nhất dãy Trường Sơn Nam, quê hương của sâm Ngọc Linh.

Kon Tum là địa bàn sinh sống lâu đời của người Xơ Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng, Gia Rai cùng hai dân tộc chỉ có ở đây là Brâu và Rơ Măm, với văn hóa nhà rông và cồng chiêng. Từ 1/7/2025, Kon Tum hợp nhất với Quảng Ngãi thành tỉnh Quảng Ngãi.

Lịch sử

Các cộng đồng làng bản

Từ lâu đời, cao nguyên Kon Tum là địa bàn của các tộc người nói ngôn ngữ Môn – Khmer (Xơ Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng, Brâu, Rơ Măm) và Nam Đảo (Gia Rai). Họ sống theo làng (plei, kon), tự quản dưới sự điều hành của già làng, ít chịu sự cai trị trực tiếp của các vương quốc đồng bằng. Tên Kon Tum trong tiếng Ba Na thường được giải thích là "làng hồ" (kon: làng, tum: hồ, ao).

Giáo điểm Kon Tum và thời Pháp

Giữa thế kỷ 19, các giáo sĩ Hội Thừa sai Paris lên cao nguyên, lập giáo điểm Kon Tum năm 1851 giữa vùng người Ba Na; trong số đó có giáo sĩ Pierre Dourisboure. Công giáo từ đó bén rễ sâu trong cộng đồng Ba Na. Cuối thế kỷ 19, Pháp từng bước thiết lập quyền kiểm soát vùng cao nguyên; đầu thế kỷ 20, tỉnh Kon Tum được lập. Nhà thờ gỗ Kon Tum được khởi công năm 1913, sau đó là Tòa Giám mục bằng gỗ.

Đầu thập niên 1930, thực dân Pháp đưa tù chính trị từ các tỉnh Trung Kỳ lên Ngục Kon Tum, bắt làm đường 14 trong điều kiện khắc nghiệt; nhiều người đã chết. Cuộc đấu tranh của tù nhân nơi đây được ghi lại trong hồi ký "Ngục Kon Tum" của Lê Văn Hiến.

Chiến tranh

Trong hai cuộc kháng chiến, Kon Tum là địa bàn chiến lược ở đầu đường Trường Sơn, nơi tuyến chi viện qua ngã ba Đông Dương. Đồng bào các dân tộc tham gia kháng chiến, nuôi giấu cán bộ. Năm 1972, chiến dịch Đắk Tô – Tân Cảnh diễn ra ở phía bắc tỉnh. Năm 1975, Kon Tum được giải phóng trong chiến dịch Tây Nguyên.

Từ 1975

Năm 1975, Kon Tum hợp với Gia Lai thành tỉnh Gia Lai – Kon Tum. Năm 1991, Quốc hội chia tỉnh, tỉnh Kon Tum được tái lập. Những năm sau đó, tỉnh phát triển cửa khẩu quốc tế Bờ Y, thủy điện trên sông Sê San và khu du lịch Măng Đen.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, từ 1/7/2025, tỉnh Kon Tum hợp nhất với tỉnh Quảng Ngãi thành tỉnh Quảng Ngãi mới. Tên Quảng Ngãi và trung tâm hành chính tại Quảng Ngãi được giữ lại; Kon Tum không còn là tên tỉnh. Cấp huyện bị bãi bỏ; thành phố Kon Tum cũ được sắp xếp thành các phường, trong đó tên Kon Tum vẫn được giữ trong tên phường. Biển số xe 82 tiếp tục lưu hành. Lần đầu tiên, vùng cao nguyên này cùng một tỉnh với dải đồng bằng ven biển, nối với nhau qua quốc lộ 24.

Địa lý

Kon Tum cũ giáp Quảng Nam ở phía bắc, Gia Lai ở phía nam, Quảng Ngãi ở phía đông, Lào và Campuchia ở phía tây. Phía bắc là khối núi Ngọc Linh với đỉnh cao 2.598 m; phía đông là cao nguyên Măng Đen – Kon Plông có rừng thông; phía tây nam là vùng đồi và thung lũng sông Sê San, Sa Thầy.

Sông chính gồm Đăk Bla, Pô Kô, Sa Thầy hợp thành sông Sê San, chảy sang Campuchia đổ vào sông Mê Kông. Trên dòng Sê San và các phụ lưu có các hồ thủy điện Plei Krông, Yaly. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, có mùa mưa và mùa khô rõ rệt; vùng Măng Đen mát quanh năm. Khu bảo vệ: Vườn quốc gia Chư Mom Ray, khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh, rừng đặc dụng Đăk Uy.

Con người

Các dân tộc tại chỗ gồm Xơ Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng, Gia Rai, cùng Brâu (ở Bờ Y, Ngọc Hồi) và Rơ Măm (ở Sa Thầy). Người Kinh lên lập nghiệp từ đầu thế kỷ 20, nhiều nhất là sau 1975, nhiều người gốc Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định và các tỉnh phía Bắc.

Tín ngưỡng truyền thống của các dân tộc tại chỗ là thờ đa thần (Yang); Công giáo có ảnh hưởng mạnh trong cộng đồng Ba Na và Xơ Đăng. Đồng bào Tây Nguyên ở Kon Tum thường được mô tả là chân thật, trọng cộng đồng, gắn bó với rừng và làng; nhà rông là nơi già làng hội họp, tiếp khách và tổ chức lễ hội.

Văn hóa

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, trong đó có Kon Tum, được UNESCO công nhận năm 2005. Các lễ hội gồm lễ mừng lúa mới, lễ cúng máng nước, lễ đâm trâu, lễ bỏ mả; nhạc cụ có cồng chiêng, đàn t'rưng, đàn goong. Nghệ thuật tạc tượng gỗ nhà mồ, kiến trúc nhà rông mái cao vút, dệt thổ cẩm và đan lát là những nghề truyền thống.

Nhà thờ gỗ Kon Tum kết hợp phong cách Roman với nhà sàn Ba Na, là biểu tượng của thành phố. Ẩm thực: gỏi lá Kon Tum với nhiều loại lá rừng, cơm lam, gà nướng, cá tầm Măng Đen, rượu cần, măng rừng, và sâm Ngọc Linh.

Nhân vật tiêu biểu

• Pierre Dourisboure — giáo sĩ Hội Thừa sai Paris, trong số những người lập giáo điểm Kon Tum, tác giả hồi ký về người Ba Na.
• Lê Văn Hiến (1904–1997) — Bộ trưởng Bộ Tài chính, từng bị giam ở Ngục Kon Tum, tác giả hồi ký "Ngục Kon Tum".

Kinh tế

Nông nghiệp là chủ lực với cà phê, cao su, sắn, cùng các vùng dược liệu như sâm Ngọc Linh ở Tu Mơ Rông và Đăk Glei. Thủy điện trên lưu vực Sê San cung cấp điện cho lưới quốc gia. Măng Đen phát triển du lịch sinh thái và nông nghiệp ôn đới như rau, hoa, cá tầm.

Cửa khẩu quốc tế Bờ Y và khu kinh tế cửa khẩu nối Việt Nam với Lào qua quốc lộ 40. Giao thông chính là đường Hồ Chí Minh (quốc lộ 14) dọc Tây Nguyên và quốc lộ 24 xuống Quảng Ngãi.

Du lịch

• Nhà thờ gỗ Kon Tum — nhà thờ gỗ pha kiến trúc Roman và nhà sàn Tây Nguyên.1Nằm ở Phường Kon Tum
• Tòa Giám mục Kon Tum — công trình gỗ có phòng trưng bày văn hóa các dân tộc.
• Ngục Kon Tum — di tích nhà tù thời Pháp bên sông Đăk Bla.
• Làng Kon Klor và cầu treo Kon Klor — nhà rông Ba Na bên sông Đăk Bla.2Nằm ở Xã Đăk Rơ Wa
• Măng Đen — cao nguyên thông với hồ, thác Pa Sỹ và khí hậu mát.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Măng Đen
• Núi Ngọc Linh — đỉnh núi cao nhất Trường Sơn Nam.4Nằm ở Xã Ngọc Linh
• Ngã ba Đông Dương — điểm giao biên giới ba nước ở Bờ Y.
• Vườn quốc gia Chư Mom Ray — rừng nguyên sinh vùng biên giới.5Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Rờ Kơi
• Di tích Đắk Tô – Tân Cảnh — dấu tích chiến trường năm 1972.6Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Đăk Tô