Quảng Nam

Tổng quan

Tỉnh Quảng Nam (trước 2025) nằm ở duyên hải miền Trung, bao quanh thành phố Đà Nẵng ở phía tây và nam, trải từ bờ biển lên tới biên giới Lào. Tỉnh lỵ là thành phố Tam Kỳ; Hội An và Điện Bàn là hai đô thị quan trọng khác.

Quảng Nam là vùng đất của di sản: phố cổ Hội An và thánh địa Mỹ Sơn đều là di sản văn hóa thế giới, Cù Lao Chàm là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Tỉnh cũng là quê hương của nhiều chí sĩ yêu nước và nhà văn hóa, được gọi là "đất ngũ phụng tề phi". Từ 1/7/2025, Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng thành thành phố Đà Nẵng.

Lịch sử

Chăm Pa

Lưu vực sông Thu Bồn là trung tâm của Chăm Pa trong nhiều thế kỷ. Kinh đô Simhapura đặt tại Trà Kiệu; thánh địa Mỹ Sơn là nơi các vua Chăm thờ thần Shiva, với đền tháp được xây liên tục từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 13. Đồng Dương (Thăng Bình) là trung tâm Phật giáo Chăm thế kỷ 9 với tu viện Indrapura. Trước đó, vùng này đã có cư dân văn hóa Sa Huỳnh.

Thăng Hoa và Quảng Nam

Năm 1402, nhà Hồ lập lộ Thăng Hoa trên đất Chiêm Động, Cổ Lũy. Năm 1471, vua Lê Thánh Tông lập thừa tuyên Quảng Nam — tên Quảng Nam có từ đây, thường được hiểu là "mở rộng về phương Nam". Thời các chúa Nguyễn, Quảng Nam là dinh quan trọng của Đàng Trong, có dinh trấn Thanh Chiêm ở Điện Bàn — nơi các giáo sĩ phương Tây học tiếng Việt và góp phần hình thành chữ Quốc ngữ.

Hội An thế kỷ 16 – 17 là thương cảng quốc tế lớn, nơi người Nhật, người Hoa lập phố. Chùa Cầu được cho là do thương nhân Nhật dựng đầu thế kỷ 17.

Phong trào yêu nước

Quảng Nam có truyền thống đấu tranh sâu đậm. Năm 1885, Nghĩa hội Quảng Nam do Trần Văn Dư, Nguyễn Duy Hiệu lãnh đạo hưởng ứng Cần Vương. Đầu thế kỷ 20, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp khởi xướng phong trào Duy Tân: mở trường dạy chữ Quốc ngữ, lập hội buôn, cổ động cắt tóc ngắn, mặc âu phục. Năm 1908, phong trào chống thuế bùng lên ở Đại Lộc rồi lan khắp Trung Kỳ. Năm 1916, Trần Cao Vân cùng Thái Phiên và vua Duy Tân mưu khởi nghĩa.

Chiến tranh

Trong kháng chiến chống Pháp, phần lớn Quảng Nam thuộc vùng tự do Liên khu V. Thời Việt Nam Cộng hòa, phía nam tỉnh được tách thành tỉnh Quảng Tín (1962). Chiến thắng Núi Thành năm 1965 và nhiều trận đánh ở Điện Bàn, Duy Xuyên diễn ra trên đất này; Chu Lai là căn cứ quân sự lớn. Điện Bàn nổi tiếng với phong trào phụ nữ và các bà mẹ Việt Nam anh hùng như mẹ Nguyễn Thị Thứ.

Từ 1975

Sau 1975, Quảng Nam, Quảng Tín và Đà Nẵng hợp thành tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Cuối năm 1996, Quốc hội chia tỉnh; từ 1/1/1997, tỉnh Quảng Nam được tái lập với tỉnh lỵ Tam Kỳ. Năm 1999, Hội An và Mỹ Sơn được UNESCO công nhận. Khu kinh tế mở Chu Lai được thành lập năm 2003.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, từ 1/7/2025, tỉnh Quảng Nam hợp nhất với thành phố Đà Nẵng thành thành phố Đà Nẵng mới. Tên Quảng Nam không còn là tên đơn vị hành chính cấp tỉnh; trung tâm hành chính đặt tại Đà Nẵng. Cấp huyện bị bãi bỏ, các đô thị Tam Kỳ, Hội An, Điện Bàn được sắp xếp thành các phường. Bản sắc Quảng Nam vẫn còn trong tên gọi "xứ Quảng", trong giọng nói, trong các địa danh và trên biển số xe 92 vẫn tiếp tục lưu hành.

Địa lý

Quảng Nam cũ giáp Thừa Thiên Huế ở phía bắc, Đà Nẵng ở phía đông bắc, Quảng Ngãi ở phía nam, Kon Tum ở phía tây nam, Lào ở phía tây và Biển Đông ở phía đông. Địa hình thấp dần từ tây sang đông: núi cao thuộc dãy Trường Sơn ở Tây Giang, Nam Giang, Phước Sơn, Nam Trà My — nơi có các đỉnh thuộc khối Ngọc Linh — rồi vùng đồi trung du và đồng bằng ven biển.

Hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn chi phối toàn tỉnh; sông Trường Giang chạy song song bờ biển nối cửa Đại với vùng Núi Thành; sông Tam Kỳ đổ ra biển ở phía nam. Bờ biển có cửa Đại, các bãi An Bàng, Cửa Đại, Tam Thanh và cụm đảo Cù Lao Chàm. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa mưa – bão vào cuối năm; lũ lụt ở hạ lưu Thu Bồn và sạt lở ở vùng núi xảy ra thường xuyên, như đợt sạt lở tháng 10/2020 ở Nam Trà My, Phước Sơn.

Khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Sông Thanh, khu bảo tồn sao la và Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An.

Con người

Người Kinh chiếm đa số. Vùng núi là địa bàn của người Cơ Tu (Tây Giang, Đông Giang, Nam Giang), Xơ Đăng (Ca Dong ở Bắc Trà My, Nam Trà My), Giẻ Triêng (Nam Giang, Phước Sơn) và Co (Bắc Trà My). Người Hoa sống ở Hội An từ thế kỷ 17.

Giọng Quảng là nét đặc trưng, được nhận ra ngay qua cách phát âm. Người Quảng Nam thường được mô tả là thẳng tính, ham học, ưa lý lẽ — câu "Quảng Nam hay cãi" nói về tính thích tranh luận đến cùng. Khoa thi năm 1898, năm người Quảng Nam cùng đỗ đại khoa, được gọi là "Ngũ phụng tề phi" (năm con phượng cùng bay). Ca dao có câu "Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm, rượu hồng đào chưa nhấm đà say". Nhiều người Quảng đã di cư vào Nam và lên Tây Nguyên.

Văn hóa

Phố cổ Hội An và thánh địa Mỹ Sơn được UNESCO công nhận di sản văn hóa thế giới năm 1999; Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ được ghi danh năm 2017. Quảng Nam là đất hát bội (tuồng) với nhiều gánh hát nổi tiếng. Lễ hội: lễ hội Bà Thu Bồn (Duy Xuyên), đêm rằm phố cổ Hội An, lễ hội Cầu Ngư; người Cơ Tu có lễ đâm trâu và nhà gươl.

Làng nghề: gốm Thanh Hà, mộc Kim Bồng, rau Trà Quế, đúc đồng Phước Kiều, dệt lụa Mã Châu, đèn lồng Hội An, dệt thổ cẩm Cơ Tu. Ẩm thực: mì Quảng, cao lầu, cơm gà Tam Kỳ, bê thui Cầu Mống, bánh tráng Đại Lộc, bánh tổ và sâm Ngọc Linh của Nam Trà My.

Nhân vật tiêu biểu

• Phạm Phú Thứ (1821–1882) — đại thần, nhà cải cách thời Tự Đức, người Điện Bàn.
• Hoàng Diệu (1829–1882) — Tổng đốc Hà Ninh, tuẫn tiết khi thành Hà Nội thất thủ, người Điện Bàn.
• Nguyễn Duy Hiệu (1847–1885) — lãnh tụ Nghĩa hội Quảng Nam, người Điện Bàn.
• Trần Cao Vân (1866–1916) — nhà yêu nước, mưu khởi nghĩa năm 1916, người Điện Bàn.
• Trần Quý Cáp (1870–1908) — chí sĩ phong trào Duy Tân, người Điện Bàn.
• Phan Châu Trinh (1872–1926) — nhà cải cách, khởi xướng phong trào Duy Tân, người Tiên Phước.
• Huỳnh Thúc Kháng (1876–1947) — chí sĩ, Quyền Chủ tịch nước năm 1946, người Tiên Phước.
• Phan Khôi (1887–1959) — nhà báo, nhà văn, người Điện Bàn.
• Võ Chí Công (1912–2011) — Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, người Núi Thành.
• Bùi Giáng (1926–1998) — nhà thơ, dịch giả, người Duy Xuyên.
• Nguyễn Văn Trỗi (1940–1964) — chiến sĩ biệt động Sài Gòn, người Điện Bàn.
• Nguyễn Thị Thứ (1904–2010) — Bà mẹ Việt Nam anh hùng, người Điện Bàn, hình mẫu cho tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng ở Núi Cấm.

Kinh tế

Khu kinh tế mở Chu Lai là trung tâm công nghiệp, với tổ hợp sản xuất ô tô, cơ khí và cảng Kỳ Hà; sân bay Chu Lai phục vụ vận tải hàng không. Phía bắc có khu công nghiệp Điện Nam – Điện Ngọc giáp Đà Nẵng. Du lịch di sản ở Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm là ngành mũi nhọn.

Các nhà máy thủy điện trên hệ thống Vu Gia – Thu Bồn như Sông Tranh, A Vương, Sông Bung cung cấp điện. Mỏ vàng Bồng Miêu được khai thác từ lâu. Nông nghiệp trồng lúa ở đồng bằng; vùng núi trồng keo, quế Trà My và sâm Ngọc Linh. Giao thông: quốc lộ 1, đường sắt Bắc – Nam, cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi, đường Hồ Chí Minh, quốc lộ 14B, 14D, 14E và cửa khẩu Nam Giang sang Lào.

Du lịch

• Phố cổ Hội An — thương cảng cổ với Chùa Cầu, hội quán, nhà cổ và đèn lồng.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Hội An
• Thánh địa Mỹ Sơn — quần thể đền tháp Chăm trong thung lũng.2Nằm ở Xã Thu Bồn
• Cù Lao Chàm — cụm đảo với rạn san hô, làng chài và giếng Chăm cổ.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Tân Hiệp
• Rừng dừa Bảy Mẫu — rừng dừa nước ở Cẩm Thanh.
• Di tích Trà Kiệu và Phật viện Đồng Dương — dấu tích kinh đô và trung tâm Phật giáo Chăm.4Nằm ở Xã Quế Sơn Trung
• Tháp Bằng An và tháp Chiên Đàn — các tháp Chăm ở Điện Bàn và Phú Ninh.
• Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng — ở Tiên Phước.
• Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng — trên núi Cấm, Tam Kỳ.
• Bãi biển An Bàng và Tam Thanh — bãi biển và làng bích họa ven biển.5Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Quảng Phú
• Làng Cơ Tu ở Tây Giang, Đông Giang — nhà gươl và văn hóa vùng cao.