Phú Yên

Tổng quan

Phú Yên (trước năm 2025) là tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, nằm giữa đèo Cù Mông ở phía bắc và đèo Cả ở phía nam, phía tây giáp Gia Lai và Đắk Lắk; tỉnh lỵ là thành phố Tuy Hòa bên cửa sông Đà Rằng. Tên Phú Yên có từ năm 1611, khi chúa Nguyễn lập phủ trên vùng đất này.

Phú Yên được biết đến với Gành Đá Đĩa, Mũi Điện — điểm cực đông trên đất liền Việt Nam — đầm Ô Loan, vịnh Xuân Đài, tháp Nhạn; với nghề câu cá ngừ đại dương và nuôi tôm hùm; và với nhà thờ Mằng Lăng gắn với Thánh Anrê Phú Yên. Từ năm 1976 đến năm 1989, Phú Yên là một phần của tỉnh Phú Khánh.

Lịch sử

Thời tiền sử và Chăm Pa

Vùng ven biển Phú Yên có dấu vết văn hóa Sa Huỳnh. Sau đó đây là vùng đất của Chăm Pa; tháp Nhạn trên núi Nhạn bên sông Đà Rằng là công trình Chăm tiêu biểu còn lại. Sau cuộc chinh phạt năm 1471 của Lê Thánh Tông, núi Đá Bia ở đèo Cả theo truyền thuyết là nơi nhà vua cho dựng bia định giới.

Lập phủ Phú Yên

Năm 1611, chúa Nguyễn Hoàng sai Lương Văn Chánh đưa lưu dân vào khai khẩn vùng đất giữa đèo Cù Mông và đèo Cả, lập phủ Phú Yên gồm hai huyện Đồng Xuân và Tuy Hòa — một trong những bước đầu tiên của công cuộc mở cõi về phương Nam. Lương Văn Chánh được nhân dân thờ phụng như bậc khai khẩn.

Phú Yên là nơi sinh của Anrê Phú Yên, thầy giảng giúp việc giáo sĩ Alexandre de Rhodes, bị xử tử năm 1644 và trở thành người tử đạo đầu tiên của Công giáo Việt Nam; ông được phong chân phước năm 2000. Nhà thờ Mằng Lăng ở Tuy An còn lưu giữ cuốn Phép giảng tám ngày của Alexandre de Rhodes, in tại Roma năm 1651, một trong những sách chữ Quốc ngữ sớm nhất.

Thời Tây Sơn, triều Nguyễn và Pháp thuộc

Phú Yên là chiến trường giữa quân Tây Sơn và chúa Nguyễn cuối thế kỷ 18. Thời Pháp, sau năm 1885, Lê Thành Phương lãnh đạo phong trào Cần Vương ở Phú Yên. Người Pháp xây đập Đồng Cam trên sông Đà Rằng để tưới cho đồng bằng Tuy Hòa, và dựng hải đăng Đại Lãnh ở Mũi Điện.

Các cuộc chiến tranh

Trong kháng chiến chống Pháp, Phú Yên thuộc vùng tự do Liên khu V. Trong chiến tranh sau đó, vịnh Vũng Rô là một trong những bến tiếp nhận "tàu không số" của đường Hồ Chí Minh trên biển; tháng 2/1965, một con tàu bị phát hiện tại đây, làm lộ tuyến vận tải bí mật. Phú Yên được giải phóng đầu tháng 4/1975.

Sau năm 1975

Năm 1976, Phú Yên và Khánh Hòa hợp thành tỉnh Phú Khánh, tỉnh lỵ Nha Trang. Năm 1989, Phú Khánh tách lại thành hai tỉnh, Phú Yên được tái lập với tỉnh lỵ Tuy Hòa. Tuy Hòa trở thành thành phố năm 2005.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), Phú Yên hợp nhất với Đắk Lắk thành tỉnh mới mang tên Đắk Lắk, trung tâm hành chính đặt tại Buôn Ma Thuột. Tên Phú Yên không còn là tên tỉnh, và Tuy Hòa không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ và các đơn vị cấp xã được sắp xếp lại.

Bản sắc Phú Yên vẫn còn: biển số xe 78 tiếp tục được dùng, các tên Tuy Hòa, Tuy An, Sông Cầu, Đồng Xuân vẫn hiện diện trong địa danh, và Phú Yên cũ trở thành mặt tiền biển của tỉnh Đắk Lắk mới.

Địa lý

Phú Yên cũ giáp Bình Định ở phía bắc, Khánh Hòa ở phía nam, Gia Lai và Đắk Lắk ở phía tây, biển Đông ở phía đông. Địa hình gồm núi ở phía tây và hai đầu bắc – nam, ôm lấy đồng bằng Tuy Hòa do sông Đà Rằng (hạ lưu sông Ba) bồi đắp — đồng bằng màu mỡ nhất của tỉnh.

Các sông khác có sông Kỳ Lộ và sông Bàn Thạch. Bờ biển khúc khuỷu với vịnh Xuân Đài, đầm Ô Loan, đầm Cù Mông, vịnh Vũng Rô, các ghềnh đá bazan như Gành Đá Đĩa và Mũi Điện — điểm cực đông trên đất liền. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa tập trung vào thu – đông; bão và lũ lụt ở đồng bằng là thiên tai thường gặp. Khu bảo vệ gồm khu bảo tồn Krông Trai và Đèo Cả – Hòn Nưa.

Con người

Người Kinh chiếm đa số; ở miền núi phía tây có người Chăm Hroi, Ê Đê và Ba Na. Nhiều người Kinh là con cháu lưu dân từ Thuận Hóa, Quảng Nam theo chân Lương Văn Chánh từ đầu thế kỷ 17.

Tiếng Việt ở Phú Yên mang giọng Nam Trung Bộ. Tôn giáo phổ biến là Phật giáo, thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng thờ Cá Ông của ngư dân; Công giáo có lịch sử lâu đời, gắn với Mằng Lăng và Thánh Anrê.

Người Phú Yên thường được mô tả là chân chất, hiền hòa, mến khách, chịu thương chịu khó với nghề biển và nghề nông trên dải đất hẹp giữa núi và biển.

Văn hóa

Hát bài chòi — thuộc di sản Nghệ thuật Bài chòi dân gian Trung Bộ được UNESCO ghi danh năm 2017 — phổ biến ở Phú Yên, cùng hò khoan, hát bả trạo trong lễ cầu ngư. Các lễ hội gồm lễ hội cầu ngư, lễ hội đầm Ô Loan và lễ hội của người Chăm Hroi, Ê Đê ở miền núi.

Nghề truyền thống có bánh tráng Hòa Đa, nước mắm Gành Đỏ và gốm Quảng Đức. Ẩm thực có cá ngừ đại dương (với món mắt cá ngừ), sò huyết đầm Ô Loan, bánh canh hẹ, bánh hỏi lòng heo và bánh xèo.

Nhân vật tiêu biểu

• Lương Văn Chánh — Người chỉ huy lưu dân khai khẩn và lập phủ Phú Yên theo lệnh chúa Nguyễn Hoàng.
• Thánh Anrê Phú Yên (khoảng 1625–1644) — Người Phú Yên, thầy giảng của Alexandre de Rhodes, vị tử đạo đầu tiên của Công giáo Việt Nam.
• Alexandre de Rhodes (1593–1660) — Giáo sĩ Dòng Tên, thầy của Thánh Anrê; cuốn Phép giảng tám ngày của ông được lưu giữ ở Mằng Lăng.
• Lê Thành Phương — Thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Phú Yên.
• Võ Hồng (1921–2013) — Nhà văn người Phú Yên.

Kinh tế

Phú Yên cũ là nơi khai sinh nghề câu cá ngừ đại dương của Việt Nam. Tỉnh có nghề nuôi tôm hùm lồng ở vịnh Xuân Đài và Vũng Rô, khai thác thủy sản, trồng lúa trên đồng bằng Tuy Hòa, trồng mía và sắn với các nhà máy đường, tinh bột sắn. Khu kinh tế Nam Phú Yên, cảng Vũng Rô và các khu công nghiệp quanh Tuy Hòa là trọng điểm công nghiệp; điện gió và điện mặt trời phát triển gần đây.

Giao thông có sân bay Tuy Hòa, đường sắt Bắc – Nam, quốc lộ 1 với hầm đèo Cả, cao tốc Bắc – Nam phía Đông, quốc lộ 25 và quốc lộ 29 lên Tây Nguyên.

Du lịch

• Gành Đá Đĩa — Hàng nghìn cột đá bazan hình lăng trụ xếp khít bên biển.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Tuy An Đông
• Mũi Điện và hải đăng Đại Lãnh — Điểm cực đông trên đất liền Việt Nam, nơi đón bình minh sớm.2Nằm ở Xã Hoà Xuân
• Tháp Nhạn — Tháp Chăm trên núi Nhạn, nhìn xuống sông Đà Rằng.3Nằm ở Phường Tuy Hoà
• Nhà thờ Mằng Lăng — Nhà thờ cổ ở Tuy An gắn với Thánh Anrê.4Nằm ở Xã Tuy An Đông
• Đầm Ô Loan — Đầm nước lợ với nghề nuôi sò huyết.5Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Ô Loan
• Vịnh Xuân Đài — Vịnh kín với làng chài và lồng bè tôm hùm.6Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Sông Cầu
• Bãi Xép và Gành Ông — Bãi biển gần Tuy Hòa, bối cảnh phim Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh.
• Vũng Rô — Vịnh dưới chân đèo Cả, có di tích tàu không số.7Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Hoà Xuân
• Núi Đá Bia — Núi đá ở đèo Cả gắn với truyền thuyết bia định giới.8Nằm ở Xã Hoà Xuân
• Đập Đồng Cam — Công trình thủy lợi thời Pháp trên sông Đà Rằng.