Đắk Lắk

Tổng quan

Đắk Lắk (trước năm 2025) là tỉnh ở trung tâm Tây Nguyên, nằm trên cao nguyên bazan Buôn Ma Thuột, phía tây giáp Campuchia; tỉnh lỵ là thành phố Buôn Ma Thuột. Đây là quê hương của người Ê Đê và M'Nông, với nhà dài, chế độ mẫu hệ, sử thi Đam San và truyền thống thuần dưỡng voi ở Bản Đôn.

Đắk Lắk là vùng cà phê nổi tiếng của Việt Nam, nơi trận đánh Buôn Ma Thuột tháng 3/1975 mở màn cho giai đoạn cuối của chiến tranh. Trong ranh giới trước năm 2025, tỉnh là phần còn lại sau khi Đắk Nông được tách ra từ ngày 1/1/2004.

Lịch sử

Trước khi người Pháp đến

Cao nguyên Đắk Lắk có nhiều di chỉ thời tiền sử. Người Ê Đê (nói tiếng Nam Đảo) và M'Nông (nói tiếng Môn – Khmer) sống trong các buôn làng tự quản, gắn với nhau và với các nước láng giềng bằng quan hệ trao đổi. Tên Buôn Ma Thuột theo cách giải thích phổ biến nghĩa là "buôn của cha Thuột" (Ama Thuột).

Vùng Bản Đôn bên sông Sêrêpôk là nơi hội tụ của người M'Nông, Lào và Ê Đê, nổi tiếng với nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng. Khun Ju Nốp, "vua săn voi", là người nổi tiếng nhất của nghề này; voi Bản Đôn từng được đưa đi trao đổi khắp vùng.

Thời Pháp

Cuối thế kỷ 19, người Pháp lên cao nguyên; năm 1904 tỉnh Đắk Lắk được thành lập. Công sứ Léopold Sabatier cho mở trường, đặt nền cho chữ viết Ê Đê theo mẫu tự Latinh và cho ghi chép luật tục Ê Đê. Người Pháp lập đồn điền cà phê, cao su trên đất đỏ bazan. Năm 1930 họ xây nhà đày Buôn Ma Thuột để giam giữ tù chính trị. Sau năm 1945, cao nguyên nằm trong "Hoàng triều cương thổ", lãnh địa riêng của vua Bảo Đại.

Chiến tranh và năm 1975

Trong những năm chiến tranh, Buôn Ma Thuột là trung tâm quân sự, hành chính của Nam Tây Nguyên. Ngày 10/3/1975, Chiến dịch Tây Nguyên mở màn bằng trận đánh Buôn Ma Thuột. Thị xã thất thủ sau khoảng một ngày giao tranh; phòng tuyến Tây Nguyên vỡ, kéo theo sự sụp đổ dây chuyền dẫn tới ngày 30/4/1975.

Sau năm 1975

Sau năm 1975, Đắk Lắk đón nhiều đợt di dân từ đồng bằng và miền núi phía Bắc vào lập vùng kinh tế mới; cà phê được mở rộng mạnh, biến tỉnh thành vùng cà phê Robusta trọng điểm. Buôn Ma Thuột trở thành thành phố năm 1995. Năm 2003, Quốc hội quyết định tách phần phía nam lập tỉnh Đắk Nông, có hiệu lực từ ngày 1/1/2004.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), Đắk Lắk hợp nhất với Phú Yên thành tỉnh mới vẫn mang tên Đắk Lắk, trung tâm hành chính vẫn đặt tại Buôn Ma Thuột. Lần đầu tiên, tỉnh của cao nguyên có bờ biển. Cấp huyện bị bãi bỏ và các đơn vị cấp xã được sắp xếp lại.

Vì cả tên tỉnh và tỉnh lỵ được giữ, bản sắc Đắk Lắk cũ là phần chủ đạo của tỉnh mới. Biển số xe 47 tiếp tục được dùng, và "cà phê Buôn Ma Thuột" vẫn là chỉ dẫn địa lý gắn với vùng đất này.

Địa lý

Đắk Lắk cũ giáp Gia Lai ở phía bắc, Phú Yên và Khánh Hòa ở phía đông, Lâm Đồng và Đắk Nông ở phía nam, Campuchia ở phía tây. Địa hình gồm cao nguyên Buôn Ma Thuột đất đỏ bazan ở trung tâm, bình nguyên Ea Súp khô hơn ở phía tây bắc, vùng trũng Lắk – Krông Pắc và khối núi Chư Yang Sin ở phía đông nam.

Sông Sêrêpôk, hợp lưu của Krông Ana và Krông Nô, chảy về phía tây sang Campuchia. Hồ Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên lớn của cao nguyên. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên với mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Yok Đôn với rừng khộp, Vườn quốc gia Chư Yang Sin và các khu bảo tồn Ea Sô, Nam Ka. Thiên tai chính là hạn hán mùa khô.

Con người

Người Kinh chiếm đa số; dân tộc bản địa chính là Ê Đê, M'Nông và Gia Rai. Sau năm 1975, nhiều người Tày, Nùng, Dao, H'Mông, Thái, Mường từ miền Bắc vào sinh sống. Người Kinh có gốc từ khắp nơi: Quảng Nam, Quảng Ngãi, Huế, Bình Định, đồng bằng Bắc Bộ.

Người Ê Đê sống trong nhà dài theo chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, con gái giữ quyền thừa kế, nhà gái đi hỏi chồng. Tín ngưỡng truyền thống thờ các Yang; từ giữa thế kỷ 20, Tin Lành và Công giáo phát triển rộng trong cộng đồng Ê Đê, M'Nông.

Đồng bào Tây Nguyên thường được mô tả là trọng cộng đồng, hiếu khách bên ché rượu cần, gắn bó với buôn làng và rừng. Buôn Ma Thuột là một thành phố của người nhập cư, nơi các giọng Quảng, Huế, Bắc và tiếng Ê Đê cùng tồn tại.

Văn hóa

Đắk Lắk là một trong những vùng lõi của Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận năm 2005. Người Ê Đê giữ kho sử thi (khan) đồ sộ, nổi tiếng nhất là Đam San; người M'Nông có sử thi Ot N'rong. Luật tục Ê Đê là bộ luật miệng điều chỉnh đời sống buôn làng. Các lễ thức gồm lễ cúng bến nước, lễ mừng lúa mới, lễ đâm trâu, lễ bỏ mả, lễ mừng sức khỏe.

Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột và hội đua voi ở Bản Đôn là các sự kiện lớn. Nghề truyền thống gồm dệt thổ cẩm, đan lát, làm ché, chế tác và chỉnh chiêng. Kiến trúc tiêu biểu là nhà dài với cầu thang đực – cái và ghế kpan. Ẩm thực có cà phê, gà nướng, cơm lam, canh cà đắng, bún đỏ Buôn Ma Thuột, rượu cần.

Nhân vật tiêu biểu

• Khun Ju Nốp — "Vua săn voi" của Bản Đôn, tên tuổi gắn với nghề thuần dưỡng voi.
• Léopold Sabatier — Công sứ Pháp ở Đắk Lắk, người cho ghi chép luật tục Ê Đê.
• Y Bih Aleo — Người Ê Đê, lãnh đạo phong trào Tây Nguyên tự trị và Phó Chủ tịch Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam.
• Trịnh Công Sơn (1939–2001) — Nhạc sĩ, sinh ở Buôn Ma Thuột.
• Ama Kông (?–2012) — Thợ săn và thuần dưỡng voi nổi tiếng ở Bản Đôn.
• Y Moan Ênuôl (1957–2010) — Ca sĩ người Ê Đê, giọng hát tiêu biểu của âm nhạc Tây Nguyên.
• Linh Nga Niê Kdăm — Nhà nghiên cứu văn hóa, nhà văn người Ê Đê.
• H'Hen Niê (sinh 1992) — Người Ê Đê ở Đắk Lắk, Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2017.

Kinh tế

Đắk Lắk cũ là "thủ phủ cà phê" của Việt Nam; cà phê Buôn Ma Thuột có chỉ dẫn địa lý, chủ yếu là Robusta. Tỉnh còn trồng hồ tiêu, cao su, điều, ca cao, sầu riêng, bơ, ngô và lúa nước ở vùng trũng Lắk – Krông Ana. Thủy điện trên sông Sêrêpôk (Buôn Kuốp, Srêpốk) và điện mặt trời là nguồn năng lượng quan trọng. Chế biến cà phê là ngành công nghiệp chủ lực.

Giao thông có sân bay Buôn Ma Thuột, quốc lộ 14 (đường Hồ Chí Minh), quốc lộ 26 xuống Nha Trang, quốc lộ 27 lên Đà Lạt, quốc lộ 29 sang Phú Yên.

Du lịch

• Bản Đôn — Buôn làng bên sông Sêrêpôk với cầu treo, nhà sàn và mộ vua săn voi.
• Hồ Lắk và buôn Jun — Hồ tự nhiên giữa núi, bên buôn M'Nông.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Liên Sơn Lắk
• Thác Dray Nur — Thác lớn trên sông Sêrêpôk.
• Bảo tàng Thế giới Cà phê — Không gian trưng bày về cà phê ở Buôn Ma Thuột.
• Bảo tàng Đắk Lắk — Trưng bày văn hóa các dân tộc Tây Nguyên.
• Nhà đày Buôn Ma Thuột — Di tích nhà tù thời Pháp.
• Buôn Akô Dhông — Buôn Ê Đê với nhà dài giữa thành phố.
• Chùa Sắc tứ Khải Đoan — Chùa kết hợp kiến trúc Huế và nhà dài Tây Nguyên.
• Vườn quốc gia Yok Đôn — Rừng khộp bên biên giới Campuchia.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Buôn Đôn
• Vườn quốc gia Chư Yang Sin — Khối núi rừng nguyên sinh ở phía đông nam.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Phú Xuân