Kiên Giang

Tổng quan

Tỉnh Kiên Giang (trước năm 2025) là một tỉnh ở cực tây nam Việt Nam, có bờ biển dài trên vịnh Thái Lan, biên giới đất liền với Campuchia ở phía bắc và một vùng biển rộng với hàng trăm hòn đảo. Tỉnh lỵ là thành phố Rạch Giá; các đô thị quan trọng khác là Hà Tiên và thành phố đảo Phú Quốc. Lãnh thổ gồm đồng bằng, núi đá vôi ven biển, rừng tràm U Minh và các quần đảo.

Kiên Giang nổi tiếng với thương cảng Hà Tiên của họ Mạc, đền thờ anh hùng Nguyễn Trung Trực, đảo Phú Quốc, nước mắm Phú Quốc, quần đảo Nam Du, rừng U Minh Thượng, Hòn Đất gắn với chị Sứ, và là một trong những vựa lúa, ngư trường lớn nhất nước. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, Kiên Giang hợp nhất với An Giang thành tỉnh An Giang mới, trung tâm hành chính đặt tại Rạch Giá.

Lịch sử

Vùng ven biển Kiên Giang xưa thuộc phạm vi của vương quốc Phù Nam rồi Chân Lạp; nhiều di tích văn hóa Óc Eo đã được phát hiện ở đây. Cuối thế kỷ 17, Mạc Cửu — người gốc Quảng Đông — đến vùng đất Mang Khảm, chiêu mộ dân lập nên Hà Tiên thành thương cảng phồn thịnh. Năm 1708, ông dâng đất cho chúa Nguyễn Phúc Chu. Con ông là Mạc Thiên Tích mở mang trấn Hà Tiên, lập Chiêu Anh Các và để lại chùm thơ Hà Tiên thập cảnh. Năm 1771, quân Xiêm đánh phá Hà Tiên.

Cuối thế kỷ 18, trong cuộc chiến với Tây Sơn, Nguyễn Ánh nhiều lần lánh nạn ở Phú Quốc và các đảo trong vịnh Thái Lan. Năm 1832, vua Minh Mạng lập tỉnh Hà Tiên, một trong Nam Kỳ lục tỉnh; vùng Rạch Giá khi ấy thuộc tỉnh này. Kênh Thoại Hà (1818) và kênh Vĩnh Tế (1819–1824) nối vùng Rạch Giá, Hà Tiên với đầu nguồn sông Hậu.

Tháng 6 năm 1867, Pháp chiếm Hà Tiên. Ngày 16 tháng 6 năm 1868, Nguyễn Trung Trực đánh chiếm đồn Kiên Giang ở Rạch Giá; sau đó ông rút ra Phú Quốc, bị bắt và bị hành hình tại Rạch Giá cuối năm 1868. Năm 1900, chính quyền thuộc địa lập hai tỉnh Rạch Giá và Hà Tiên.

Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, năm 1956 tỉnh Kiên Giang được lập, tỉnh lỵ Rạch Giá. Trong chiến tranh, nhà tù Phú Quốc là nơi giam giữ tù binh; Hòn Đất gắn với sự hy sinh của nữ du kích Phan Thị Ràng (chị Sứ) năm 1962, về sau đi vào tiểu thuyết Hòn Đất của Anh Đức; rừng U Minh Thượng là căn cứ kháng chiến.

Sau năm 1975, tỉnh Kiên Giang giữ tỉnh lỵ Rạch Giá. Thị xã Rạch Giá được nâng lên thành phố năm 2005, Hà Tiên năm 2018. Từ đầu năm 2021, Phú Quốc trở thành thành phố đảo đầu tiên của Việt Nam.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Kiên Giang được hợp nhất với An Giang thành tỉnh mới mang tên An Giang. Tên Kiên Giang không được giữ lại ở cấp tỉnh, nhưng Rạch Giá, tỉnh lỵ cũ của Kiên Giang, trở thành trung tâm hành chính của tỉnh mới. Các vùng hải đảo được tổ chức thành các đặc khu Phú Quốc, Kiên Hải và Thổ Châu.

Bản sắc Kiên Giang vẫn hiện diện rõ: Rạch Giá là trung tâm của cả tỉnh; biển số xe mang mã 68 vẫn lưu hành; các địa danh Hà Tiên, Phú Quốc, Kiên Lương, Hòn Đất, U Minh Thượng, Nam Du vẫn sống trong đời sống và tên gọi nhiều xã, phường, đặc khu.

Địa lý

Kiên Giang cũ giáp Campuchia ở phía bắc, An Giang và Cần Thơ ở phía đông bắc, Hậu Giang và Bạc Liêu ở phía đông, Cà Mau ở phía nam, và vịnh Thái Lan ở phía tây. Đất liền gồm đồng bằng thuộc Tứ giác Long Xuyên và vùng U Minh Thượng; dải ven biển Hà Tiên – Kiên Lương – Hòn Đất có núi đá vôi với nhiều hang động như Thạch Động, Hang Tiền, cùng núi Hòn Đất, Hòn Chông. Các sông Cái Lớn, Cái Bé, Giang Thành chảy ra vịnh.

Vùng biển có hàng trăm hòn đảo: Phú Quốc là đảo lớn nhất Việt Nam; các quần đảo An Thới, Nam Du, Hòn Sơn, Hải Tặc, Bà Lụa và xa nhất là Thổ Chu. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của biển.

Các khu bảo tồn quan trọng gồm Vườn quốc gia Phú Quốc, Vườn quốc gia U Minh Thượng và Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang, được UNESCO công nhận năm 2006. Thiên tai gồm xâm nhập mặn, sạt lở bờ biển, giông lốc và cháy rừng tràm vào mùa khô.

Con người

Cư dân gồm người Kinh, người Khmer (ở Châu Thành, Gò Quao, Giồng Riềng, Hòn Đất và nhiều nơi khác) và người Hoa (đông ở Rạch Giá, Hà Tiên, Phú Quốc). Người Kinh nói phương ngữ Nam Bộ; người Hoa ở Hà Tiên còn giữ nhiều phong tục từ thời họ Mạc.

Tôn giáo gồm Phật giáo Bắc tông và Nam tông, Công giáo, Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo, tín ngưỡng thờ cá Ông của ngư dân và tín ngưỡng thờ Quan Công, Thiên Hậu của người Hoa. Đền thờ Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá là nơi thờ tự được người dân đặc biệt kính trọng.

Người Kiên Giang thường được mô tả là phóng khoáng, hào sảng, gan dạ với nghề biển, trọng nghĩa khí — phẩm chất hay được gắn với hình ảnh Nguyễn Trung Trực. Hà Tiên được biết đến với truyền thống văn chương từ thời Chiêu Anh Các, kéo dài đến các thi sĩ Đông Hồ, Mộng Tuyết.

Văn hóa

Lễ hội lớn nhất là lễ giỗ Nguyễn Trung Trực tại đền thờ ở Rạch Giá, thu hút đông người dân từ khắp miền Tây. Ngoài ra có lễ hội Nghinh Ông của ngư dân, lễ hội Ok Om Bok và đua ghe ngo của người Khmer, các lễ hội của người Hoa ở Hà Tiên, Rạch Giá.

Nghề truyền thống gồm nước mắm Phú Quốc — sản phẩm Việt Nam đầu tiên được Liên minh châu Âu bảo hộ chỉ dẫn địa lý; trồng tiêu, nuôi cấy ngọc trai ở Phú Quốc, làm khô cá, khô mực; nghề đóng ghe và đánh bắt xa bờ. Giống chó Phú Quốc có xoáy lưng là giống chó bản địa nổi tiếng. Kiến trúc tiêu biểu có lăng họ Mạc ở núi Bình San, chùa Phù Dung ở Hà Tiên, Dinh Cậu ở Phú Quốc, đền Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá.

Ẩm thực có bún kèn Hà Tiên, gỏi cá trích Phú Quốc, ghẹ Hàm Ninh, nhum biển, bún cá Kiên Giang, bánh canh hẹ, cùng hải sản tươi từ các đảo.

Nhân vật tiêu biểu

• Mạc Cửu (1655–1735) — người khai lập trấn Hà Tiên, dâng đất cho chúa Nguyễn năm 1708.
• Mạc Thiên Tích — con Mạc Cửu, người mở mang Hà Tiên và lập Chiêu Anh Các.
• Nguyễn Trung Trực (1838–1868) — anh hùng chống Pháp, đánh đồn Kiên Giang và bị hành hình tại Rạch Giá.
• Đông Hồ (1906–1969) — nhà thơ, nhà giáo, người Hà Tiên.
• Mộng Tuyết (1914–2007) — nữ thi sĩ, người Hà Tiên.
• Sơn Nam (1926–2008) — nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa Nam Bộ, sinh ở An Biên.
• Phan Thị Ràng (chị Sứ) — nữ du kích Hòn Đất, nguyên mẫu nhân vật trong tiểu thuyết Hòn Đất.

Kinh tế

Kinh tế Kiên Giang dựa vào lúa gạo ở Tứ giác Long Xuyên và vùng U Minh, thủy sản với đội tàu đánh bắt xa bờ lớn và ngư trường vịnh Thái Lan, nuôi tôm ven biển, cùng du lịch với trung tâm là Phú Quốc. Vùng Kiên Lương – Hòn Chông có công nghiệp xi măng và vật liệu xây dựng từ đá vôi. Phú Quốc phát triển thành trung tâm nghỉ dưỡng quốc tế với sân bay quốc tế Phú Quốc. Tỉnh còn có sân bay Rạch Giá, cửa khẩu quốc tế Hà Tiên với Campuchia, quốc lộ 80, 61, 63 và tuyến N1, cùng các tuyến tàu cao tốc nối đất liền với các đảo.

Du lịch

• Đảo Phú Quốc — Vườn quốc gia, các bãi biển, Dinh Cậu, nhà tù Phú Quốc và quần đảo An Thới.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Đặc khu Phú Quốc
• Quần đảo Nam Du và Hòn Sơn — cụm đảo hoang sơ ngoài khơi.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Đặc khu Kiên Hải
• Hà Tiên — lăng họ Mạc, Thạch Động, chùa Phù Dung, Đông Hồ, bãi Mũi Nai.
• Hòn Chông — vùng núi đá vôi và bãi biển ven bờ Kiên Lương.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Kiên Lương
• Đền thờ Nguyễn Trung Trực — ở Rạch Giá.4Nằm ở Phường Rạch Giá
• Hòn Đất — khu di tích gắn với chị Sứ và cuộc kháng chiến.
• Vườn quốc gia U Minh Thượng — rừng tràm trên đất than bùn.5Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã U Minh Thượng