An Giang

Tổng quan

Tỉnh An Giang (trước năm 2025) là một tỉnh ở đầu nguồn đồng bằng sông Cửu Long, nơi sông Tiền và sông Hậu chảy vào lãnh thổ Việt Nam từ Campuchia. Tỉnh lỵ là thành phố Long Xuyên; Châu Đốc là đô thị biên giới và trung tâm hành hương. Đây là tỉnh hiếm hoi ở đồng bằng có núi, với cụm Bảy Núi (Thất Sơn) nổi lên giữa cánh đồng.

An Giang nổi tiếng là vựa lúa và vùng nuôi cá tra lớn, là nơi có di chỉ Óc Eo của vương quốc Phù Nam, miếu Bà Chúa Xứ núi Sam, kênh Vĩnh Tế, rừng tràm Trà Sư, là quê hương của Chủ tịch Tôn Đức Thắng và cái nôi của Phật giáo Hòa Hảo. Đây cũng là nơi cộng cư của người Kinh, Khmer, Hoa và Chăm. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, An Giang hợp nhất với Kiên Giang thành tỉnh An Giang mới, trung tâm hành chính đặt tại Rạch Giá.

Lịch sử

Tại Óc Eo – Ba Thê (Thoại Sơn), các nhà khảo cổ khai quật dấu tích một đô thị cảng của vương quốc Phù Nam, tồn tại khoảng từ thế kỷ 1 đến thế kỷ 7, với tiền La Mã, con dấu, trang sức gốc Ấn Độ. Di tích này được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Sau thời Phù Nam, vùng đất thuộc Chân Lạp.

Năm 1757, chúa Nguyễn lập đạo Châu Đốc cùng các đạo Đông Khẩu, Tân Châu ở vùng đầu nguồn sông Hậu. Thời Gia Long – Minh Mạng, Thoại Ngọc Hầu cho đào kênh Thoại Hà (1818) nối Long Xuyên với Rạch Giá và kênh Vĩnh Tế (1819–1824) dọc biên giới từ Châu Đốc đến Hà Tiên. Năm 1832, vua Minh Mạng lập tỉnh An Giang, tỉnh lỵ Châu Đốc, một trong Nam Kỳ lục tỉnh.

Giữa thế kỷ 19, vùng Thất Sơn là nơi ra đời của đạo Bửu Sơn Kỳ Hương (Đoàn Minh Huyên) và Tứ Ân Hiếu Nghĩa (Ngô Lợi). Tháng 6 năm 1867, Pháp chiếm An Giang; nghĩa quân Trần Văn Thành kháng chiến ở Láng Linh – Bảy Thưa đến năm 1873. Năm 1900, chính quyền thuộc địa lập hai tỉnh Long Xuyên và Châu Đốc.

Năm 1939, Huỳnh Phú Sổ khai lập Phật giáo Hòa Hảo tại làng Hòa Hảo (Tân Châu). Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, năm 1956 Long Xuyên và Châu Đốc được hợp thành tỉnh An Giang, rồi Châu Đốc được tách lại thành tỉnh riêng. Năm 1976, tỉnh An Giang được tái lập từ hai tỉnh An Giang và Châu Đốc, tỉnh lỵ Long Xuyên.

Tháng 4 năm 1978, quân Khmer Đỏ tràn qua biên giới thảm sát dân thường ở Ba Chúc (Tri Tôn). Long Xuyên được nâng lên thành phố năm 1999, Châu Đốc năm 2013; Tân Châu trở thành thị xã.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 12 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh An Giang được hợp nhất với Kiên Giang thành tỉnh mới mang tên An Giang. Tên gọi An Giang được giữ lại, nhưng trung tâm hành chính chuyển về Rạch Giá, tỉnh lỵ cũ của Kiên Giang; Long Xuyên không còn là tỉnh lỵ.

Bản sắc An Giang cũ vẫn đậm nét: tên tỉnh được giữ; Châu Đốc, núi Sam, Bảy Núi tiếp tục là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng của cả vùng; biển số xe mang mã 67 vẫn lưu hành; các địa danh Long Xuyên, Châu Đốc, Tân Châu, Tịnh Biên, Tri Tôn, Chợ Mới, Thoại Sơn vẫn sống trong đời sống và tên gọi nhiều xã, phường.

Địa lý

An Giang cũ giáp Campuchia ở phía tây bắc, Đồng Tháp ở phía đông, Cần Thơ ở phía đông nam, Kiên Giang ở phía tây nam. Sông Tiền và sông Hậu chảy qua tỉnh, tạo thành những cù lao như cù lao Giêng, cù lao Ông Hổ, cù lao Ông Chưởng.

Phần lớn lãnh thổ là đồng bằng phù sa và vùng trũng thuộc Tứ giác Long Xuyên. Ở phía tây nổi lên cụm Bảy Núi ở Tịnh Biên – Tri Tôn, với núi Cấm cao nhất đồng bằng, cùng núi Sam ở Châu Đốc, núi Sập ở Thoại Sơn. Khí hậu nhiệt đới gió mùa. Rừng tràm Trà Sư là khu rừng ngập nước đặc trưng. Thiên tai chính là lũ hằng năm ở vùng đầu nguồn và sạt lở bờ sông ở Tân Châu, Chợ Mới, Châu Đốc.

Con người

An Giang là nơi cộng cư của người Kinh, người Khmer tập trung ở Tri Tôn và Tịnh Biên, người Hoa ở các đô thị, và người Chăm theo đạo Hồi ở Tân Châu, Phú Tân, Châu Phú với khu Châu Giang nổi tiếng. Người Kinh nói phương ngữ Nam Bộ; người Khmer, Chăm, Hoa giữ ngôn ngữ riêng.

Đời sống tôn giáo rất phong phú: Phật giáo Hòa Hảo có đông tín đồ nhất; ngoài ra có Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Phật giáo Bắc tông và Nam tông, Hồi giáo, Công giáo (cù lao Giêng có cơ sở Công giáo lâu đời), Cao Đài. Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ núi Sam thu hút người hành hương từ khắp cả nước.

Người An Giang thường được mô tả là mộ đạo, hiền hòa, hiếu khách, quen "sống chung với lũ". Sự đa dạng tôn giáo và chung sống hòa hợp giữa bốn cộng đồng là nét đặc trưng thường được nhắc đến khi nói về vùng đất này.

Văn hóa

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, tổ chức hằng năm vào tháng 4 âm lịch, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tháng 12 năm 2024. Hội đua bò Bảy Núi của người Khmer diễn ra dịp lễ Sene Dolta; người Khmer còn có Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok; người Chăm có tháng chay Ramadan.

Làng nghề gồm dệt thổ cẩm Chăm ở Châu Phong, lụa Tân Châu nhuộm trái mặc nưa, làng mộc Chợ Thủ (Chợ Mới), nghề làm đường thốt nốt ở Tri Tôn, Tịnh Biên, nghề làm mắm Châu Đốc. Kiến trúc tiêu biểu có miếu Bà Chúa Xứ, lăng Thoại Ngọc Hầu, chùa Tây An, các thánh đường Hồi giáo, chùa Khmer, nhà thờ cù lao Giêng.

Ẩm thực có bún cá Châu Đốc, các loại mắm Châu Đốc, lẩu mắm, bánh bò thốt nốt, cơm tấm Long Xuyên, bò bảy món núi Sam, cá linh và bông điên điển mùa nước nổi.

Nhân vật tiêu biểu

• Thoại Ngọc Hầu (Nguyễn Văn Thoại, 1761–1829) — người chỉ huy đào kênh Thoại Hà và Vĩnh Tế, an táng ở núi Sam.
• Đoàn Minh Huyên (1807–1856) — Phật thầy Tây An, người khai lập Bửu Sơn Kỳ Hương.
• Ngô Lợi (1831–1890) — người khai lập đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa ở vùng Bảy Núi.
• Trần Văn Thành (? –1873) — thủ lĩnh kháng Pháp ở Láng Linh – Bảy Thưa.
• Tôn Đức Thắng (1888–1980) — Chủ tịch nước, sinh ở cù lao Ông Hổ, Long Xuyên.
• Huỳnh Phú Sổ (1920–1947) — người khai lập Phật giáo Hòa Hảo, sinh ở làng Hòa Hảo.

Kinh tế

An Giang là một trong những tỉnh dẫn đầu cả nước về lúa gạo, đồng thời là vùng nuôi và chế biến cá tra, cá basa xuất khẩu lớn. Tỉnh có thế mạnh về rau màu, cây ăn trái và thương mại biên giới qua các cửa khẩu quốc tế Tịnh Biên và Vĩnh Xương. Công nghiệp tập trung ở các khu công nghiệp Bình Hòa, Bình Long, Mỹ Quý, chủ yếu chế biến lương thực, thủy sản. Du lịch tâm linh ở núi Sam, Bảy Núi thu hút đông khách. Giao thông dựa vào quốc lộ 91, sông Hậu, cầu Vàm Cống và cảng Mỹ Thới.

Du lịch

• Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam — trung tâm hành hương lớn nhất Nam Bộ.1Nằm ở Phường Vĩnh Tế
• Lăng Thoại Ngọc Hầu và chùa Tây An — ở chân núi Sam.
• Khu di tích Óc Eo – Ba Thê — dấu tích đô thị cảng Phù Nam.2Nằm ở Xã Óc Eo
• Núi Cấm — ngọn núi cao nhất đồng bằng với hệ thống chùa chiền.3Nằm ở Xã Núi Cấm
• Rừng tràm Trà Sư — rừng ngập nước phủ bèo, đi bằng xuồng.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã An Cư
• Nhà mồ Ba Chúc — di tích tưởng niệm nạn nhân cuộc thảm sát năm 1978.5Nằm ở Xã Ba Chúc
• Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng — ở cù lao Ông Hổ.
• Làng Chăm Châu Giang — thánh đường Hồi giáo và nghề dệt.
• Cù lao Giêng — nhà thờ, tu viện cổ và vườn cây.