Hải Phòng

Tổng quan

Hải Phòng trước năm 2025 là thành phố trực thuộc trung ương ở vùng duyên hải Bắc Bộ, gồm phần đất liền ven biển giữa các cửa sông Bạch Đằng và Thái Bình, cùng quần đảo Cát Bà và đảo Bạch Long Vĩ. Là thành phố cảng lớn nhất miền Bắc, Hải Phòng được gọi là "đất Cảng" hay "thành phố hoa phượng đỏ".

Thành phố được người Pháp thành lập năm 1888, mở rộng năm 1962 khi sáp nhập tỉnh Kiến An. Từ ngày 1/7/2025, Hải Phòng hợp nhất với tỉnh Hải Dương thành thành phố Hải Phòng mới; tên gọi và trung tâm hành chính Hải Phòng được giữ lại.

Lịch sử

Thời cổ

Cư dân đã sống ở vùng này từ thời đồ đá mới, với di chỉ Cái Bèo trên đảo Cát Bà. Thời kim khí có di chỉ Tràng Kênh (Thủy Nguyên) và mộ thuyền Việt Khê với nhiều đồ đồng Đông Sơn. Theo truyền thuyết, nữ tướng Lê Chân, người theo Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40, đã lập ra trang An Biên — được coi là tiền thân của nội thành Hải Phòng.

Bạch Đằng và các triều đại

Cửa sông Bạch Đằng là nơi Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán năm 938 và Trần Hưng Đạo tiêu diệt đoàn thuyền Nguyên Mông năm 1288. Năm 1527, Mạc Đăng Dung, người làng Cổ Trai (Kiến Thụy), lập triều Mạc và xây dựng quê hương thành Dương Kinh. Thế kỷ 16, Nguyễn Bỉnh Khiêm (Vĩnh Bảo) mở trường dạy học bên sông Tuyết. Dưới triều Nguyễn, phần lớn vùng đất này thuộc tỉnh Hải Dương.

Thành phố cảng thời Pháp

Hiệp ước năm 1874 buộc triều Nguyễn mở cửa biển ở đây cho thương thuyền nước ngoài; người Pháp nhanh chóng xây cảng. Năm 1888, thành phố Hải Phòng được thành lập. Thành phố trở thành cảng chính của Bắc Kỳ, đầu mối đường sắt Hải Phòng – Hà Nội – Vân Nam, với nhà máy xi măng, sợi và xưởng đóng tàu. Vùng ven được tổ chức thành tỉnh Kiến An. Tên gọi Hải Phòng thường được giải thích là bắt nguồn từ "Hải tần phòng thủ" thời Tự Đức.

Kháng chiến và xây dựng

Tháng 11/1946, quân Pháp nổ súng đánh chiếm Hải Phòng, một trong những sự kiện dẫn tới kháng chiến toàn quốc. Ngày 13/5/1955, quân Pháp rút khỏi Hải Phòng theo Hiệp định Genève. Năm 1962, tỉnh Kiến An sáp nhập vào thành phố. Trong chiến tranh chống Mỹ, Hải Phòng là cửa ngõ tiếp nhận hàng viện trợ và bị ném bom ác liệt; năm 1972, cảng bị thả thủy lôi phong tỏa.

Sau Đổi Mới, Hải Phòng phát triển thành trung tâm cảng biển và công nghiệp, với cảng nước sâu Lạch Huyện, cầu Tân Vũ – Lạch Huyện vượt biển và nhiều khu công nghiệp lớn. Đầu những năm 1990, huyện đảo Bạch Long Vĩ được thành lập và cư dân bắt đầu ra sinh sống ổn định trên đảo.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, thông qua ngày 12/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, thành phố Hải Phòng hợp nhất với tỉnh Hải Dương thành thành phố Hải Phòng mới. Tên Hải Phòng được giữ lại, trung tâm hành chính đặt tại Hải Phòng. Các quận, huyện bị bãi bỏ; Cát Hải và Bạch Long Vĩ trở thành đặc khu.

Bản sắc của Hải Phòng cũ được giữ trọn vẹn trong tên gọi và vị thế thành phố trực thuộc trung ương; biển số xe 15 và 16 tiếp tục được sử dụng bên cạnh biển 34 của Hải Dương. Việc hợp nhất đưa vùng đất của trấn Hải Dương xưa — vốn bao gồm cả Hải Phòng — về lại chung một đơn vị.

Địa lý

Hải Phòng cũ giáp Quảng Ninh ở phía bắc, Hải Dương ở phía tây, Thái Bình ở phía nam và vịnh Bắc Bộ ở phía đông. Địa hình phần lớn là đồng bằng ven biển thấp; có các dải đồi ở Thủy Nguyên, Kiến An, bán đảo Đồ Sơn nhô ra biển, và quần đảo Cát Bà với núi đá vôi nối tiếp vịnh Hạ Long. Bạch Long Vĩ là đảo xa bờ nằm giữa vịnh Bắc Bộ.

Thành phố có mạng lưới sông dày đặc: Bạch Đằng, Cấm, Lạch Tray, Văn Úc, Thái Bình, Kinh Thầy. Ven biển có nhiều rừng ngập mặn. Vườn quốc gia Cát Bà và Khu dự trữ sinh quyển thế giới quần đảo Cát Bà (2004) là nơi sinh sống của voọc Cát Bà, loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp. Khí hậu nhiệt đới gió mùa; bão và nước dâng là rủi ro lớn nhất, như bão Yagi năm 2024.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh; có một số cộng đồng người Hoa. Từ cuối thế kỷ 19, lao động từ nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ đổ về thành phố cảng, tạo nên một cộng đồng đô thị – công nghiệp đa dạng; cư dân hải đảo có truyền thống nghề biển lâu đời.

Người Hải Phòng nói giọng Bắc nhưng có ngữ điệu và cách nói riêng dễ nhận biết. Tín ngưỡng gồm Phật giáo, thờ thành hoàng, thờ Đức Thánh Trần, thờ Mẫu, thờ nữ tướng Lê Chân; Công giáo có mặt ở nhiều giáo xứ.

Người Hải Phòng thường được miêu tả là thẳng thắn, bộc trực, nói to, trọng nghĩa khí — tính cách gắn với một thành phố cảng và công nghiệp. Đây là hình ảnh mang tính truyền thống, không phải khuôn mẫu cho mọi người.

Văn hóa

Lễ hội tiêu biểu là lễ hội chọi trâu Đồ Sơn vào mùng 9 tháng 8 âm lịch — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — cùng lễ hội đền Nghè tưởng niệm Lê Chân, lễ hội Bạch Đằng và lễ hội Hoa Phượng Đỏ. Hát đúm Thủy Nguyên, lối hát giao duyên nam nữ trong hội xuân, là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2023, quần đảo Cát Bà được đưa vào di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà.

Làng nghề có tạc tượng Bảo Hà, đúc đồng Mỹ Đồng. Kiến trúc tiêu biểu gồm đình Hàng Kênh, chùa Dư Hàng, đền Nghè, Nhà hát Lớn Hải Phòng và các công trình thời Pháp. Ẩm thực có bánh đa cua, nem cua bể, bánh mì cay, bánh đúc tàu và hải sản Cát Bà.

Nhân vật tiêu biểu

• Lê Chân (?–43) — Nữ tướng thời Hai Bà Trưng, theo truyền thuyết là người lập trang An Biên.
• Ngô Quyền (898–944) — Người chiến thắng trên sông Bạch Đằng năm 938.
• Mạc Đăng Dung (1483–1541) — Người sáng lập triều Mạc, quê Cổ Trai (Kiến Thụy).
• Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) — Trạng Trình, nhà thơ, nhà tư tưởng, người Vĩnh Bảo.
• Bạch Thái Bưởi (1874–1932) — Doanh nhân lập hãng tàu thủy và xưởng đóng tàu ở Hải Phòng.
• Văn Cao (1923–1995) — Nhạc sĩ, tác giả Tiến quân ca, sinh ra và lớn lên ở Hải Phòng.

Kinh tế

Kinh tế Hải Phòng dựa trên cảng biển và logistics: hệ thống cảng sông Cấm, Đình Vũ và cảng cửa ngõ quốc tế Lạch Huyện phục vụ xuất nhập khẩu cho toàn miền Bắc. Công nghiệp tập trung ở Khu kinh tế Đình Vũ – Cát Hải và các khu công nghiệp VSIP Hải Phòng, Tràng Duệ, DEEP C, Nomura, với điện tử, ô tô, đóng tàu, hóa chất, xi măng.

Thủy sản, du lịch biển đảo (Cát Bà, Đồ Sơn) và nông nghiệp ven đô bổ sung cho cơ cấu kinh tế. Thành phố có sân bay quốc tế Cát Bi, đường sắt Hà Nội – Hải Phòng, quốc lộ 5, quốc lộ 10 và cao tốc Hà Nội – Hải Phòng.

Du lịch

• Quần đảo Cát Bà và vịnh Lan Hạ — Vườn quốc gia, khu dự trữ sinh quyển, một phần di sản thế giới.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Đặc khu Cát Hải
• Đồ Sơn — Bán đảo nghỉ mát lâu đời, nơi diễn ra lễ hội chọi trâu.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Đồ Sơn
• Khu di tích Bạch Đằng Giang (Thủy Nguyên).3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường An Hải
• Đền Nghè — Đền thờ nữ tướng Lê Chân.
• Đình Hàng Kênh — Ngôi đình cổ với nghệ thuật chạm khắc gỗ.
• Nhà hát Lớn Hải Phòng — Công trình kiến trúc thời Pháp.4Nằm ở Phường Hồng Bàng
• Đền Trạng Trình (Vĩnh Bảo) — Nơi thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm.
• Khu di tích nhà Mạc (Kiến Thụy) — Dấu tích Dương Kinh.