Hà Giang

Tổng quan

Hà Giang (cũ) là tỉnh biên giới cực bắc của Việt Nam, tồn tại đến ngày 30/6/2025, tỉnh lỵ là thành phố Hà Giang bên sông Lô. Phía bắc tỉnh có đường biên giới với Trung Quốc; điểm cực bắc của Tổ quốc nằm ở Lũng Cú, huyện Đồng Văn. Từ ngày 1/7/2025, Hà Giang hợp nhất với Tuyên Quang thành tỉnh Tuyên Quang mới.

Hà Giang nổi tiếng với cao nguyên đá Đồng Văn — công viên địa chất toàn cầu — với đèo Mã Pì Lèng, hẻm vực sông Nho Quế, cột cờ Lũng Cú, dinh thự họ Vương, và với ruộng bậc thang Hoàng Su Phì, Xín Mần. Đây cũng là vùng đất của nhiều dân tộc ít người như Mông, Lô Lô, Pu Péo, Cờ Lao, La Chí, và là nơi diễn ra mặt trận Vị Xuyên trong những năm 1984 – 1989.

Lịch sử

Trước thời Pháp thuộc

Vùng đất Hà Giang có người sinh sống từ thời tiền sử. Trong các triều đại phong kiến, đây là vùng biên viễn do các thổ ty người Tày, người Nùng và về sau cả các thủ lĩnh người Mông cai quản, thần phục triều đình. Dưới triều Nguyễn, sau cải cách của vua Minh Mạng năm 1831 – 1832, vùng này thuộc tỉnh Tuyên Quang.

Thời Pháp thuộc

Sau khi chiếm vùng thượng du, người Pháp lập đạo quan binh Hà Giang năm 1891, tách vùng biên giới khỏi Tuyên Quang; năm 1891 được tỉnh coi là năm thành lập Hà Giang. Chế độ quân quản tồn tại nhiều năm do vùng biên giới thường xuyên bất ổn.

Trên cao nguyên đá, người Pháp công nhận quyền cai quản của dòng họ Vương, thủ lĩnh người Mông ở Sà Phìn. Vương Chính Đức cho xây dinh thự bằng đá và gỗ, kết hợp kiến trúc Mông và Hoa, đầu thế kỷ 20. Con ông là Vương Chí Sình về sau đi theo cách mạng, góp phần đưa vùng cao nguyên đá về với chính quyền Việt Minh.

Sau năm 1945

Sau Cách mạng tháng Tám, Hà Giang thuộc vùng căn cứ Việt Bắc. Từ năm 1959 đến 1965, đường Hạnh Phúc được thanh niên xung phong và đồng bào các dân tộc mở bằng sức người xuyên qua cao nguyên đá, nối thị xã Hà Giang với Đồng Văn, Mèo Vạc.

Năm 1976, Hà Giang hợp nhất với Tuyên Quang thành tỉnh Hà Tuyên. Trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc, sau cuộc tấn công tháng 2/1979, mặt trận Vị Xuyên trở thành nơi giao tranh kéo dài và ác liệt nhất trong những năm 1984 – 1989. Nhiều chiến sĩ hy sinh ở đây được an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên.

Năm 1991, Hà Tuyên được chia lại, tỉnh Hà Giang được tái lập với tỉnh lỵ là thị xã Hà Giang; thị xã lên thành phố năm 2010. Năm 2010, cao nguyên đá Đồng Văn được công nhận là thành viên Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Hà Giang hợp nhất với tỉnh Tuyên Quang thành tỉnh Tuyên Quang. Tên gọi và trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt theo Tuyên Quang; thành phố Hà Giang không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ, chính quyền địa phương còn hai cấp tỉnh và xã, phường.

Biển số xe 23 của Hà Giang tiếp tục thuộc tỉnh mới. Tên Hà Giang vẫn gắn với đô thị cũ bên sông Lô trong cách gọi thường ngày, và những địa danh như Đồng Văn, Mèo Vạc, Lũng Cú, Quản Bạ, Hoàng Su Phì vẫn được dùng làm tên xã, tên điểm đến du lịch.

Địa lý

Hà Giang cũ phía bắc và tây bắc giáp Trung Quốc, phía đông giáp Cao Bằng, phía nam giáp Tuyên Quang, phía tây giáp Lào Cai và Yên Bái. Địa hình chia ba vùng rõ rệt: cao nguyên đá Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc ở phía bắc, chủ yếu là đá vôi với thung lũng hẹp, hẻm vực và đá tai mèo; vùng núi đất Hoàng Su Phì, Xín Mần ở phía tây với đỉnh Tây Côn Lĩnh và Chiêu Lầu Thi; vùng thấp Bắc Quang, Vị Xuyên dọc sông Lô.

Sông Lô chảy từ Trung Quốc qua thành phố Hà Giang; sông Nho Quế khoét hẻm vực dưới chân Mã Pì Lèng; ngoài ra còn sông Miện, sông Gâm, sông Chảy. Khí hậu nhiệt đới gió mùa; cao nguyên đá có mùa đông lạnh, sương muối, đôi khi băng giá và tuyết, trong khi vùng Bắc Quang có lượng mưa thuộc loại cao nhất miền Bắc. Vườn quốc gia Du Già – Cao nguyên đá Đồng Văn, khu bảo tồn Khau Ca (nơi có voọc mũi hếch), Bát Đại Sơn, Phong Quang là các khu bảo vệ thiên nhiên chính. Thiên tai thường gặp là lũ quét, sạt lở đất, rét hại và thiếu nước trên cao nguyên đá.

Con người

Hà Giang là vùng đa dân tộc. Người Mông đông nhất trên cao nguyên đá; người Tày ở thung lũng; người Dao ở sườn núi; người Nùng, Kinh, cùng các dân tộc ít người Lô Lô, Pu Péo, Bố Y, Giáy, La Chí, Cờ Lao, Phù Lá sống ở một số xã. Người Kinh tập trung ở thành phố và các huyện vùng thấp. Đời sống tín ngưỡng gồm thờ cúng tổ tiên, thờ thần rừng, thần núi, nghi lễ Then của người Tày, lễ cấp sắc của người Dao; một bộ phận người Mông theo Tin Lành.

Người vùng cao Hà Giang thường được nói đến là bền bỉ, chịu thương chịu khó, quen làm nương ngô trong hốc đá và gùi nước qua nhiều cây số. Họ cũng được miêu tả là thật thà, trọng lời hứa và trọng tình nghĩa, coi phiên chợ là dịp gặp gỡ họ hàng, bạn bè.

Văn hóa

Chợ tình Khâu Vai (Mèo Vạc) họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng Ba âm lịch, gắn với truyền thuyết về đôi trai gái lỡ duyên. Người Mông có lễ hội Gầu Tào, tiếng khèn, đàn môi và sáo; người Lô Lô giữ tục đánh trống đồng trong tang lễ; người Tày ở vùng thấp giữ hát Then, đàn tính, thuộc di sản Thực hành Then được UNESCO ghi danh năm 2019. Các phiên chợ vùng cao Đồng Văn, Mèo Vạc, Phó Bảng vừa là nơi buôn bán vừa là nơi giao duyên.

Kiến trúc tiêu biểu là nhà trình tường mái ngói âm dương với hàng rào đá xếp khô, phố cổ Đồng Văn và dinh thự họ Vương. Nghề dệt vải lanh ở Lùng Tám (Quản Bạ), nghề rèn, nghề làm khèn vẫn được duy trì. Ẩm thực có thắng cố, mèn mén, cháo ấu tẩu, bánh tam giác mạch, mật ong bạc hà, rượu ngô; nông sản có cam sành Bắc Quang và chè Shan tuyết cổ thụ.

Nhân vật tiêu biểu

• Vương Chính Đức — thủ lĩnh người Mông ở Sà Phìn, cai quản cao nguyên Đồng Văn đầu thế kỷ 20 và cho xây dinh thự họ Vương.
• Vương Chí Sình (1886–1962) — con trai Vương Chính Đức, đi theo cách mạng sau năm 1945 và là đại biểu Quốc hội khóa đầu tiên.
• Đỗ Bích Thúy (sinh 1975) — nhà văn sinh ra ở Hà Giang, tác giả truyện Tiếng đàn môi sau bờ rào đá, được chuyển thể thành phim Chuyện của Pao.

Kinh tế

Kinh tế Hà Giang cũ dựa vào nông – lâm nghiệp, thủy điện, thương mại biên giới và du lịch. Vùng thấp trồng lúa, cam, chè; vùng cao trồng ngô, tam giác mạch, chè Shan tuyết, dược liệu, nuôi bò vàng và ong. Nhiều nhà máy thủy điện nhỏ và vừa được xây trên các sông suối. Cửa khẩu quốc tế Thanh Thủy (Vị Xuyên) là đầu mối giao thương chính với Trung Quốc. Quốc lộ 2 nối Hà Giang với Tuyên Quang và Hà Nội; quốc lộ 4C (đường Hạnh Phúc) đi qua cao nguyên đá. Du lịch, nhất là du lịch cao nguyên đá, phát triển mạnh từ những năm 2010.

Du lịch

• Cao nguyên đá Đồng Văn — Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, cao nguyên karst với những dãy đá tai mèo.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Phố Bảng
• Đèo Mã Pì Lèng — Con đèo trên đường Hạnh Phúc, nhìn xuống hẻm vực sông Nho Quế.2Nằm ở Xã Đồng Văn
• Cột cờ Lũng Cú — Cột cờ trên đỉnh núi Rồng, gần điểm cực bắc của Tổ quốc.3Nằm ở Xã Lũng Cú
• Dinh thự họ Vương — Kiến trúc đá pha Mông – Hoa ở Sà Phìn.
• Phố cổ Đồng Văn — Dãy nhà cổ quanh chợ Đồng Văn.
• Cổng trời Quản Bạ và núi đôi — Cửa ngõ lên cao nguyên đá.
• Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì — Những sườn núi bậc thang của người Dao, La Chí, Nùng.
• Chợ tình Khâu Vai — Phiên chợ mỗi năm một lần ở Mèo Vạc.
• Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên — Nơi tưởng niệm những người ngã xuống ở mặt trận Vị Xuyên.