Gia Lai

Tổng quan

Gia Lai (trước năm 2025) là tỉnh miền núi ở Bắc Tây Nguyên, nằm trên cao nguyên Pleiku và cao nguyên Kon Hà Nừng, phía tây giáp Campuchia, tỉnh lỵ là thành phố Pleiku. Đây là quê hương của người Gia Rai và Ba Na, một trong những vùng lõi của văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Tỉnh nổi tiếng với đất đỏ bazan trồng cà phê, hồ tiêu, cao su; với Biển Hồ, núi lửa Chư Đăng Ya, các hồ thủy điện trên sông Sê San; và với vùng An Khê, nơi có một trong những dấu tích người cổ sớm nhất Đông Nam Á và là Tây Sơn thượng đạo của phong trào Tây Sơn. Gia Lai trong ranh giới này được tái lập năm 1991 khi tỉnh Gia Lai – Kon Tum tách đôi.

Lịch sử

Tiền sử và các tộc người

Tại thung lũng An Khê, các nhà khảo cổ Việt Nam và Nga đã phát hiện công cụ đá ghè của người vượn đứng thẳng, niên đại khoảng 800.000 năm. Trên cao nguyên còn nhiều di chỉ đá mới và kim khí. Người Gia Rai và Ba Na đã sinh sống ở đây từ rất lâu, tổ chức thành các làng (plơi, kon) tự quản.

Vua Lửa, Vua Nước và Tây Sơn thượng đạo

Người Gia Rai có hai vị thủ lĩnh mang tính thiêng là Pơtao Apui (Vua Lửa) và Pơtao Ia (Vua Nước), có ảnh hưởng tinh thần rộng khắp vùng. Họ từng có quan hệ trao đổi lễ vật với các triều đình miền xuôi; sử Việt thời Nguyễn gọi là nước Hỏa Xá và Thủy Xá.

Vào thế kỷ 18, Nguyễn Nhạc buôn bán trầu, cau với đồng bào ở vùng An Khê và tập hợp lực lượng tại đây. Khu vực này trở thành Tây Sơn thượng đạo, căn cứ ban đầu của khởi nghĩa Tây Sơn năm 1771; nhiều người Ba Na tham gia nghĩa quân.

Thời Pháp và các cuộc chiến tranh

Cuối thế kỷ 19, người Pháp đặt đồn bốt lên cao nguyên. Đầu thập niên 1930, tỉnh Pleiku được tách ra khỏi Kon Tum. Trong kháng chiến chống Pháp, làng Stơr của người Ba Na dưới sự dẫn dắt của Đinh Núp trở thành biểu tượng kháng chiến; năm 1954, quân Pháp chịu tổn thất lớn trên đường 19 ở khu vực đèo Mang Yang.

Trong chiến tranh sau đó, Pleiku là căn cứ quân sự lớn. Các trận Plei Me và thung lũng Ia Đrăng cuối năm 1965 là những trận đụng độ lớn đầu tiên giữa Quân đội Nhân dân Việt Nam và quân Mỹ. Giữa tháng 3/1975, sau khi Buôn Ma Thuột thất thủ, quân đội Việt Nam Cộng hòa rút khỏi Pleiku theo đường số 7, dẫn đến sự tan rã ở Tây Nguyên.

Sau năm 1975

Năm 1976, Gia Lai và Kon Tum hợp thành tỉnh Gia Lai – Kon Tum, tỉnh lỵ Pleiku. Năm 1991, Quốc hội chia tỉnh này thành hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Từ đó Gia Lai phát triển mạnh nông nghiệp hàng hóa và thủy điện; Pleiku trở thành thành phố năm 1999.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), Gia Lai hợp nhất với Bình Định thành tỉnh mới mang tên Gia Lai. Tên Gia Lai được giữ, nhưng trung tâm hành chính chuyển về Quy Nhơn, tỉnh lỵ cũ của Bình Định; Pleiku không còn là tỉnh lỵ. Cùng lúc, cấp huyện bị bãi bỏ và các đơn vị cấp xã được sắp xếp lại.

Bản sắc của vùng cao nguyên vẫn còn rõ: biển số xe 81 tiếp tục được dùng, tên Pleiku vẫn được dùng để chỉ đô thị trung tâm của cao nguyên, và Gia Lai cũ vẫn là một trung tâm của văn hóa Gia Rai, Ba Na.

Địa lý

Gia Lai cũ giáp Kon Tum ở phía bắc, Đắk Lắk ở phía nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên ở phía đông và Campuchia ở phía tây. Địa hình gồm cao nguyên Pleiku đất đỏ bazan rộng, cao nguyên Kon Hà Nừng ở phía đông bắc, thung lũng An Khê, vùng trũng Ayun Pa và các dãy núi thuộc Trường Sơn với đèo Mang Yang.

Gia Lai là đầu nguồn của nhiều sông: Sê San và Ia Đrăng chảy sang Campuchia; sông Ba bắt nguồn từ Kon Hà Nừng chảy về phía nam rồi ra biển ở Phú Yên, với phụ lưu lớn là sông Ayun. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Khu bảo vệ gồm Vườn quốc gia Kon Ka Kinh (Vườn di sản ASEAN) và Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng. Thiên tai chính là hạn hán mùa khô và lũ quét.

Con người

Ngoài người Kinh, Gia Lai có hai dân tộc bản địa đông là Gia Rai và Ba Na, cùng nhiều dân tộc từ miền Bắc vào lập nghiệp sau năm 1975 như Tày, Nùng, Mường, Thái, Dao. Người Kinh trên cao nguyên phần lớn có gốc Bình Định, Quảng Ngãi, Quảng Nam và các tỉnh phía Bắc.

Người Gia Rai nói tiếng thuộc ngữ hệ Nam Đảo, theo chế độ mẫu hệ: con mang họ mẹ, người chồng về ở nhà vợ. Người Ba Na nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer. Tín ngưỡng truyền thống thờ các Yang; từ thế kỷ 20, Công giáo và Tin Lành phát triển trong cộng đồng.

Đồng bào Gia Rai, Ba Na thường được mô tả là trọng cộng đồng, thật thà, hiếu khách, gắn bó với buôn làng, rừng núi và những lễ hội quanh mùa rẫy. Người Kinh trên cao nguyên mang nhiều nếp sống của quê gốc miền Trung, quen với nghề trồng cây công nghiệp.

Văn hóa

Gia Lai là một trong những vùng lõi của Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận năm 2005. Lễ thức tiêu biểu nhất của người Gia Rai là lễ Pơ thi (lễ bỏ mả), khi nhà mồ được làm mới và bao quanh bởi các tượng gỗ nhà mồ. Người Ba Na có nhà rông mái cao vút làm trung tâm làng, và kho sử thi (hơmon). Các lễ khác gồm lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước, lễ mừng nhà rông mới.

Nghề truyền thống gồm dệt thổ cẩm, đan lát, tạc tượng gỗ, rèn. Ẩm thực có phở khô Gia Lai (phở hai tô), bò một nắng chấm muối kiến vàng, cơm lam, gà nướng, lá mì xào, rượu ghè.

Nhân vật tiêu biểu

• Nguyễn Nhạc (?–1793) — Thủ lĩnh khởi nghĩa Tây Sơn, gây dựng căn cứ ở vùng An Khê.
• Đinh Núp (1914–1999) — Anh hùng người Ba Na ở làng Stơr, nguyên mẫu tiểu thuyết Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc.
• Nay Der — Người Gia Rai, một trong những lãnh đạo người Tây Nguyên của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam.
• Nguyên Ngọc — Nhà văn gắn bó với Tây Nguyên, tác giả Đất nước đứng lên viết về làng Stơr.
• Siu Black — Ca sĩ người Gia Rai, giọng hát gắn với âm nhạc Tây Nguyên.

Kinh tế

Gia Lai cũ là vùng nông nghiệp hàng hóa với cà phê, hồ tiêu, cao su, điều, mía đường, sắn và chăn nuôi bò. Thủy điện là thế mạnh lớn: chuỗi nhà máy trên sông Sê San (Ialy, Sê San 3, Sê San 4) và trên sông Ba (An Khê – Ka Nak, Ayun Hạ). Gần đây phát triển thêm điện gió và điện mặt trời.

Giao thông có sân bay Pleiku, quốc lộ 14 (đường Hồ Chí Minh) dọc cao nguyên, quốc lộ 19 nối Pleiku với Quy Nhơn và cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh sang Campuchia, quốc lộ 25 xuống Phú Yên.

Du lịch

• Biển Hồ (T'Nưng) — Hồ nước ngọt trong miệng núi lửa đã tắt ở phía bắc Pleiku.1Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Biển Hồ
• Núi lửa Chư Đăng Ya — Miệng núi lửa phủ hoa dã quỳ vào cuối năm.
• Vườn quốc gia Kon Ka Kinh — Rừng nguyên sinh trên vùng Kon Hà Nừng.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Đak Rong
• Thác Phú Cường — Thác đổ trên vách đá bazan gần Chư Sê.
• Tây Sơn thượng đạo (An Khê) — Di tích căn cứ đầu tiên của khởi nghĩa Tây Sơn.
• Làng kháng chiến Stơr — Làng Ba Na quê hương anh hùng Núp.
• Hồ thủy điện Ialy — Hồ chứa lớn trên sông Sê San.
• Quảng trường Đại Đoàn Kết — Quảng trường trung tâm Pleiku.
• Làng Plei Ốp — Làng Gia Rai giữa lòng Pleiku.