Cà Mau

Tổng quan

Tỉnh Cà Mau (giai đoạn 1997–2025) là tỉnh cực nam của Việt Nam, nằm trên bán đảo Cà Mau với ba mặt giáp biển, tỉnh lỵ là thành phố Cà Mau. Tỉnh được tái lập ngày 1/1/1997 khi tỉnh Minh Hải được chia thành Bạc Liêu và Cà Mau; đến ngày 1/7/2025, Cà Mau hợp nhất với Bạc Liêu thành tỉnh Cà Mau mới, giữ nguyên tên gọi và trung tâm hành chính.

Cà Mau nổi tiếng với mũi Cà Mau — điểm cực nam đất liền, với rừng đước Năm Căn, rừng tràm U Minh Hạ trên đất than bùn, bãi bồi không ngừng lấn ra biển, cụm đảo Hòn Khoai, nghề nuôi tôm, cua Cà Mau và cụm công nghiệp khí – điện – đạm.

Lịch sử

Vùng đất nước đen

Tên "Cà Mau" thường được giải thích từ tiếng Khmer Tưk Khmau — "nước đen", màu nước của rừng tràm ngập lá mục. Bán đảo Cà Mau là vùng đất trẻ, được phù sa và hải lưu bồi đắp; trước khi người Việt đến, cư dân thưa thớt, chủ yếu là người Khmer.

Thế kỷ 18 – thời Nguyễn

Đầu thế kỷ 18, vùng này thuộc phạm vi cai quản của họ Mạc ở Hà Tiên. Năm 1739, Mạc Thiên Tứ lập đạo Long Xuyên ở vùng Cà Mau. Dưới triều Nguyễn, Long Xuyên là một huyện của trấn, rồi tỉnh Hà Tiên. Lưu dân người Việt, người Hoa đến khai phá rừng, đánh cá, gác kèo ong, làm ruộng trên những giồng đất cao.

Thời Pháp thuộc

Năm 1882, người Pháp lập hạt Bạc Liêu, và vùng Cà Mau trở thành một phần của Bạc Liêu (từ năm 1900 là tỉnh Bạc Liêu). Người Pháp đào kênh xáng, mở đồn điền. Đêm 13/12/1940, cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai do thầy giáo Phan Ngọc Hiển lãnh đạo nổ ra: nghĩa quân chiếm đồn Pháp trên đảo Hòn Khoai, trong làn sóng Khởi nghĩa Nam Kỳ năm ấy. Ông cùng nhiều đồng chí sau đó bị thực dân xử bắn.

Hai cuộc kháng chiến

Rừng U Minh và vùng sông nước Cà Mau là căn cứ địa quan trọng của kháng chiến Nam Bộ. Sau Hiệp định Genève năm 1954, Cà Mau là một trong những khu vực tập kết, nơi nhiều cán bộ, chiến sĩ lên tàu ra Bắc. Năm 1956, chính quyền Việt Nam Cộng hòa tách vùng Cà Mau khỏi Bạc Liêu để lập tỉnh An Xuyên, tỉnh lỵ Quản Long (Cà Mau). Vùng U Minh, Năm Căn, Đầm Dơi tiếp tục là căn cứ cách mạng trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Sau năm 1975

Năm 1976, Cà Mau và Bạc Liêu hợp nhất thành tỉnh Minh Hải. Ngày 1/1/1997, theo nghị quyết của Quốc hội năm 1996, Minh Hải được chia lại và tỉnh Cà Mau được tái lập. Tỉnh gồm thành phố Cà Mau và các huyện U Minh, Thới Bình, Trần Văn Thời, Cái Nước, Đầm Dơi, Phú Tân, Năm Căn, Ngọc Hiển. Trong giai đoạn này, Cà Mau phát triển mạnh nuôi tôm và xây dựng cụm khí – điện – đạm.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Cà Mau hợp nhất với tỉnh Bạc Liêu thành tỉnh Cà Mau mới. Tên gọi Cà Mau và trung tâm hành chính tại Cà Mau được giữ lại. Cấp huyện bị bãi bỏ; các huyện cũ được sắp xếp thành các xã, phường. Biển số xe 69 của Cà Mau vẫn được sử dụng, bên cạnh 94 của Bạc Liêu. Về địa giới, tỉnh mới gần như trùng với tỉnh Minh Hải giai đoạn 1976–1996.

Địa lý

Cà Mau cũ ở tận cùng phía nam đất nước. Phía bắc giáp Kiên Giang, phía đông bắc giáp Bạc Liêu, phía đông và nam giáp biển Đông, phía tây giáp vịnh Thái Lan. Điểm cực nam đất liền nằm ở Đất Mũi (huyện Ngọc Hiển cũ).

Địa hình thấp, nhiều vùng trũng ngập nước. Phía bắc là rừng tràm U Minh Hạ trên đất than bùn; phía nam là rừng ngập mặn đước, mắm, vẹt. Sông rạch dày đặc: sông Gành Hào, Ông Đốc, Bảy Háp, Cửa Lớn, Trèm Trẹm. Ngoài khơi phía tây nam có cụm đảo Hòn Khoai, Hòn Chuối; sát bờ phía tây là Hòn Đá Bạc. Mũi Cà Mau tiếp tục được bồi lấn ra biển phía tây, trong khi bờ biển phía đông bị xói lở.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo, mùa mưa khoảng tháng 5 đến tháng 11. Vườn quốc gia Mũi Cà Mau là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau (UNESCO công nhận năm 2009) và là khu Ramsar; Vườn quốc gia U Minh Hạ bảo tồn rừng tràm trên than bùn. Thiên tai gồm xói lở bờ biển, xâm nhập mặn, hạn hán, cháy rừng tràm mùa khô và sụt lún.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, cùng cộng đồng người Khmer và người Hoa. Tiếng nói là phương ngữ Nam Bộ, với nhiều từ ngữ riêng của vùng rừng biển. Tín ngưỡng gồm Phật giáo, thờ cúng tổ tiên, thờ cá Ông của ngư dân, Cao Đài, Công giáo.

Người Cà Mau là con cháu những lớp người khẩn hoang giữa rừng thiêng nước độc; ca dao còn câu "Tới đây xứ sở lạ lùng / Con chim kêu cũng sợ, con cá vùng cũng kinh". Họ thường được mô tả là phóng khoáng, hào sảng, trọng nghĩa, gan góc và lạc quan. Những câu chuyện "nói dóc" của Bác Ba Phi về sự trù phú của rừng U Minh là hình ảnh tiêu biểu của óc hài hước ấy.

Văn hóa

Văn hóa Cà Mau mang đậm dấu ấn rừng và biển. Ngư dân tổ chức lễ hội Nghinh Ông (cúng cá Ông) ở các cửa biển như Sông Đốc; các đình làng giữ lễ Kỳ yên; người Khmer có Chol Chnam Thmay, Sene Dolta, Ok Om Bok. Đờn ca tài tử (UNESCO ghi danh năm 2013) sinh hoạt rộng khắp.

Nghề truyền thống gồm lò than đước ở Năm Căn, gác kèo ong ở U Minh, đan đệm bàng, làm mắm, làm tôm khô. Ẩm thực đặc trưng: cua Cà Mau, ba khía muối Rạch Gốc, tôm khô Rạch Gốc, cá thòi lòi, cá kèo, mật ong rừng U Minh, lẩu mắm U Minh, ba khía, sò huyết.

Nhân vật tiêu biểu

• Mạc Thiên Tứ (1718–1780) — trấn thủ Hà Tiên, người lập đạo Long Xuyên ở vùng Cà Mau năm 1739.
• Phan Ngọc Hiển — thầy giáo, người lãnh đạo khởi nghĩa Hòn Khoai năm 1940; tên ông được đặt cho huyện Ngọc Hiển.
• Trần Văn Thời — chiến sĩ cách mạng thời Khởi nghĩa Nam Kỳ; tên ông được đặt cho huyện Trần Văn Thời.
• Bác Ba Phi — người kể chuyện dân gian vùng U Minh, nổi tiếng với những truyện kể "nói dóc".
• Hồ Thị Kỷ — nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, quê Thới Bình.
• Nguyễn Ngọc Tư (sinh 1976) — nhà văn sinh ở Đầm Dơi, tác giả "Cánh đồng bất tận".

Kinh tế

Kinh tế dựa trên thủy sản: nuôi tôm theo các mô hình tôm – rừng, tôm – lúa, tôm công nghiệp; nuôi cua, sò huyết; khai thác hải sản xa bờ với các cảng cá Sông Đốc, Năm Căn. Công nghiệp gồm cụm khí – điện – đạm Cà Mau và chế biến thủy sản xuất khẩu. Giao thông gồm sân bay Cà Mau, quốc lộ 1 (điểm cuối ở Năm Căn), đường Hồ Chí Minh tới Đất Mũi, cầu Năm Căn và mạng lưới đường thủy dày đặc.

Du lịch

• Mũi Cà Mau — điểm cực nam đất liền, có cột mốc tọa độ quốc gia và biểu tượng con tàu hướng ra biển.1Nằm ở Xã Đất Mũi
• Vườn quốc gia Mũi Cà Mau — rừng đước ken dày, khu Ramsar.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Đất Mũi
• Vườn quốc gia U Minh Hạ — rừng tràm trên đất than bùn.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Khánh An
• Đầm Thị Tường — đầm nước tự nhiên rộng giữa đồng bằng.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Phú Mỹ
• Hòn Đá Bạc — cụm đảo đá sát bờ biển phía tây.5Nằm ở Xã Đá Bạc
• Cụm đảo Hòn Khoai — nơi diễn ra khởi nghĩa năm 1940, có ngọn hải đăng từ thời Pháp.
• Rừng đước Năm Căn — rừng ngập mặn và lò than đước.
• Cửa biển Sông Đốc — làng chài và cảng cá lớn phía tây.