Bạc Liêu

Tổng quan

Tỉnh Bạc Liêu (giai đoạn 1997–2025) là tỉnh ven biển ở phía nam đồng bằng sông Cửu Long, trên bán đảo Cà Mau, tỉnh lỵ là thành phố Bạc Liêu. Tỉnh được tái lập ngày 1/1/1997 khi tỉnh Minh Hải được chia thành Bạc Liêu và Cà Mau; đến ngày 1/7/2025, Bạc Liêu hợp nhất với Cà Mau thành tỉnh Cà Mau mới.

Bạc Liêu nổi tiếng là nơi ra đời bản "Dạ cổ hoài lang" của nhạc sĩ Cao Văn Lầu — tiền thân điệu vọng cổ — và là một trong những cái nôi của đờn ca tài tử Nam Bộ. Tỉnh còn gắn với giai thoại Công tử Bạc Liêu, với đồng muối, vườn nhãn, vườn chim và cánh đồng điện gió ven biển.

Lịch sử

Từ Trấn Di đến hạt Bạc Liêu

Vùng đất này từng là nơi cư trú của cư dân cổ, để lại tháp cổ Vĩnh Hưng thời hậu Óc Eo, rồi là vùng người Khmer sinh sống. Năm 1739, Mạc Thiên Tứ lập đạo Trấn Di ở vùng Bạc Liêu – Sóc Trăng. Người Hoa gốc Triều Châu đến định cư, làm muối, trồng trọt, buôn bán. Về tên gọi, có nhiều giả thuyết: thường được cho là phiên âm từ tiếng Triều Châu hoặc tiếng Khmer, chưa có kết luận thống nhất. Dưới triều Nguyễn, vùng này thuộc phủ Ba Xuyên của tỉnh An Giang.

Thời Pháp thuộc

Năm 1882, người Pháp lập hạt Bạc Liêu từ một phần đất của Sóc Trăng và Rạch Giá, bao gồm cả vùng Cà Mau; từ năm 1900 hạt đổi thành tỉnh Bạc Liêu. Kênh đào và khai hoang quy mô lớn tạo nên tầng lớp đại điền chủ — tiêu biểu là gia đình Trần Trinh Trạch và người con Trần Trinh Huy, "Công tử Bạc Liêu", với những giai thoại ăn chơi xa hoa được lưu truyền khắp Nam Kỳ.

Năm 1919, ở Bạc Liêu, nhạc sĩ Cao Văn Lầu sáng tác bản "Dạ cổ hoài lang" (Đêm khuya nhớ chồng), về sau phát triển thành điệu vọng cổ, trụ cột của sân khấu cải lương. Cùng thời gian đó, mâu thuẫn ruộng đất gay gắt dẫn tới sự kiện đồng Nọc Nạng năm 1928 ở Giá Rai, khi một gia đình nông dân chống lại việc cướp đất, gây chấn động dư luận Nam Kỳ.

Kháng chiến và sau năm 1975

Bạc Liêu tham gia hai cuộc kháng chiến; vùng Hồng Dân, Phước Long, Giá Rai là địa bàn hoạt động của lực lượng cách mạng. Dưới chính quyền Việt Nam Cộng hòa, năm 1956 vùng Cà Mau được tách ra thành tỉnh An Xuyên, và Bạc Liêu có thời gian bị chia nhập vào các tỉnh lân cận rồi được tái lập.

Năm 1976, Bạc Liêu và Cà Mau hợp nhất thành tỉnh Minh Hải. Ngày 1/1/1997, theo nghị quyết của Quốc hội năm 1996, tỉnh Bạc Liêu được tái lập, gồm thị xã (sau là thành phố) Bạc Liêu và các huyện Vĩnh Lợi, Hòa Bình, Giá Rai, Đông Hải, Phước Long, Hồng Dân.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 (thông qua ngày 12/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025), tỉnh Bạc Liêu hợp nhất với tỉnh Cà Mau thành tỉnh Cà Mau mới. Tên gọi và trung tâm hành chính được đặt tại Cà Mau; Bạc Liêu không còn là tỉnh lỵ. Cấp huyện bị bãi bỏ; các huyện, thị xã, thành phố cũ được sắp xếp thành các xã, phường. Biển số xe 94 của Bạc Liêu vẫn được sử dụng. Tên Bạc Liêu tiếp tục gắn với đờn ca tài tử, muối Bạc Liêu và các di tích như nhà Công tử Bạc Liêu, khu lưu niệm Cao Văn Lầu.

Địa lý

Bạc Liêu cũ nằm ở phía đông bán đảo Cà Mau. Phía bắc giáp Hậu Giang, phía đông bắc giáp Sóc Trăng, phía tây giáp Kiên Giang, phía tây nam giáp Cà Mau, phía đông nam giáp biển Đông. Địa hình thấp, bằng phẳng; dải ven biển là bãi bồi bùn và các giồng cát, phía bắc là vùng lúa được ngọt hóa.

Hệ thống kênh rạch gồm kênh Bạc Liêu – Cà Mau, kênh Quản Lộ – Phụng Hiệp, sông Gành Hào ở phía nam. Bờ biển có rừng ngập mặn phòng hộ, đồng muối và vùng nuôi tôm nước lợ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo. Vườn chim Bạc Liêu là khu rừng tự nhiên nơi nhiều loài chim trú ngụ. Thách thức gồm xâm nhập mặn, xói lở bờ biển và hạn hán mùa khô.

Con người

Cư dân chủ yếu là người Kinh, cùng cộng đồng người Khmer và người Hoa gốc Triều Châu. Câu ca dao quen thuộc "Bạc Liêu là xứ quê mùa / Dưới sông cá chốt, trên bờ Triều Châu" ghi lại sự hiện diện lâu đời của người Hoa. Tín ngưỡng gồm Phật giáo Bắc tông và Nam tông, thờ cúng tổ tiên, thờ cá Ông, Cao Đài và Công giáo — nhà thờ Tắc Sậy ở Giá Rai là nơi hành hương lớn.

Người Bạc Liêu thường được mô tả là phóng khoáng, hào hoa, mê đờn ca, gắn với tiếng "chơi ngông" qua những giai thoại về Công tử Bạc Liêu. Người nông dân, diêm dân Bạc Liêu được biết đến là cần cù, chịu thương chịu khó trên đồng muối và ruộng tôm.

Văn hóa

Bạc Liêu là một trong những cái nôi của đờn ca tài tử Nam Bộ, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013. Thành phố Bạc Liêu có khu lưu niệm và nhà hát mang tên Cao Văn Lầu. Lễ hội tiêu biểu gồm lễ hội Nghinh Ông ở Gành Hào, các lễ Chol Chnam Thmay, Ok Om Bok của người Khmer, lễ hội ở các chùa Hoa.

Kiến trúc có nhà Công tử Bạc Liêu kiểu Pháp, chùa Xiêm Cán của người Khmer, các chùa Hoa, và tháp cổ Vĩnh Hưng. Nghề truyền thống tiêu biểu là làm muối (muối Bạc Liêu có chỉ dẫn địa lý). Ẩm thực gồm bánh tằm Ngan Dừa, bún bò cay, bánh xèo, nhãn Bạc Liêu, ba khía, tôm khô.

Nhân vật tiêu biểu

• Trần Trinh Trạch — đại điền chủ giàu có bậc nhất Bạc Liêu đầu thế kỷ 20.
• Trần Trinh Huy — con trai Trần Trinh Trạch, được biết đến với biệt danh "Công tử Bạc Liêu".
• Cao Văn Lầu — nhạc sĩ, gắn bó cả đời với Bạc Liêu, tác giả bản "Dạ cổ hoài lang" năm 1919.
• Trương Bửu Diệp (1897–1946) — linh mục coi sóc giáo xứ Tắc Sậy, bị sát hại năm 1946; nơi an táng ông là điểm hành hương lớn.
• Lê Thị Riêng (1925–1968) — nhà hoạt động cách mạng sinh ở Bạc Liêu, lãnh đạo phong trào phụ nữ ở Sài Gòn.
• Ngô Thị Huệ — nhà hoạt động cách mạng quê Bạc Liêu, từng bị tù ở Côn Đảo.

Kinh tế

Kinh tế dựa trên nuôi tôm nước lợ (tôm – lúa, tôm công nghệ cao), trồng lúa ở vùng ngọt hóa, làm muối, khai thác hải sản với cảng cá Gành Hào. Công nghiệp gồm chế biến thủy sản và năng lượng tái tạo: nhà máy điện gió Bạc Liêu, nhà máy điện gió gần bờ đầu tiên của Việt Nam, cùng nhiều dự án điện gió tiếp theo. Giao thông gồm quốc lộ 1, quốc lộ Nam Sông Hậu và đường thủy.

Du lịch

• Nhà Công tử Bạc Liêu — ngôi nhà kiểu Pháp của gia đình Trần Trinh Huy.
• Khu lưu niệm Cao Văn Lầu — nơi tưởng niệm tác giả "Dạ cổ hoài lang".
• Quán Âm Phật đài — tượng Phật Bà bên bờ biển Nhà Mát.
• Vườn chim Bạc Liêu — rừng tự nhiên, nơi trú ngụ của nhiều loài chim.
• Cánh đồng điện gió Bạc Liêu — hàng trụ turbine trên bãi bồi ven biển.1Nằm ở Phường Hiệp Thành
• Nhà thờ Tắc Sậy — nơi hành hương gắn với linh mục Trương Bửu Diệp.
• Chùa Xiêm Cán — ngôi chùa Khmer lộng lẫy gần bờ biển.
• Tháp cổ Vĩnh Hưng — tháp gạch cổ thời hậu Óc Eo.
• Di tích đồng Nọc Nạng — nơi ghi dấu sự kiện năm 1928 ở Giá Rai.
• Đồng muối Bạc Liêu — những ruộng muối trắng ven biển.