Bắc Ninh

Tổng quan

Bắc Ninh là tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng tồn tại từ ngày 1/1/1997 đến ngày 30/6/2025, nằm ngay phía đông bắc Hà Nội. Tỉnh là phần lõi của xứ Kinh Bắc xưa — quê hương của nhà Lý, của dân ca quan họ, tranh Đông Hồ và trung tâm Phật giáo Luy Lâu. Tỉnh lỵ là thành phố Bắc Ninh.

Trong những năm trước sáp nhập, Bắc Ninh trở thành một trong những trung tâm công nghiệp điện tử lớn nhất cả nước, trong khi vẫn giữ mật độ làng nghề và di tích cổ dày đặc. Từ ngày 1/7/2025, tỉnh hợp nhất với Bắc Giang thành tỉnh Bắc Ninh mới, trung tâm hành chính đặt tại Bắc Giang.

Lịch sử

Luy Lâu và thời Bắc thuộc

Trong thời Bắc thuộc, Luy Lâu (Thuận Thành) là trị sở của quận Giao Chỉ; thái thú Sĩ Nhiếp cai quản nơi đây cuối thế kỷ 2 – đầu thế kỷ 3. Luy Lâu là trung tâm Phật giáo sớm nhất ở Việt Nam, nơi hình thành hệ thống chùa Tứ Pháp — sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của cư dân trồng lúa.

Quê hương nhà Lý

Làng Cổ Pháp (Đình Bảng, Từ Sơn) là quê hương của Lý Công Uẩn, người lập nên triều Lý năm 1009 và dời đô ra Thăng Long năm 1010. Năm 1075, Lê Văn Thịnh người Gia Bình đỗ đầu khoa thi Nho học đầu tiên. Năm 1077, Lý Thường Kiệt chặn đứng quân Tống trên phòng tuyến sông Như Nguyệt (sông Cầu), ở vùng Yên Phong ngày nay.

Trấn Kinh Bắc và tỉnh Bắc Ninh

Thời Lê, trấn Kinh Bắc là một trong bốn trấn bao quanh kinh thành, nổi tiếng là đất văn hiến, nhiều người đỗ đạt. Năm 1831, vua Minh Mạng đổi trấn thành tỉnh Bắc Ninh. Thành Bắc Ninh xây theo kiểu Vauban dưới triều Nguyễn bị quân Pháp chiếm năm 1884. Năm 1895, người Pháp tách phần đất phía bắc để lập tỉnh Bắc Giang.

Thế kỷ 20

Bắc Ninh là quê hương của nhiều nhà cách mạng thế hệ đầu như Ngô Gia Tự, Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt. Năm 1962, Quốc hội quyết định hợp nhất Bắc Ninh và Bắc Giang thành tỉnh Hà Bắc (có hiệu lực từ năm 1963). Tháng 11/1996, Hà Bắc được chia lại, và tỉnh Bắc Ninh được tái lập từ ngày 1/1/1997. Thị xã Bắc Ninh trở thành thành phố năm 2006.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 của Quốc hội, thông qua ngày 12/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bắc Ninh hợp nhất với tỉnh Bắc Giang thành tỉnh Bắc Ninh mới. Tên Bắc Ninh được giữ lại, nhưng trung tâm chính trị – hành chính đặt tại Bắc Giang. Cấp huyện bị bãi bỏ; các huyện, thị xã, thành phố cũ như Từ Sơn, Thuận Thành, Quế Võ, Yên Phong, Tiên Du, Gia Bình, Lương Tài được sắp xếp thành các phường, xã trực thuộc tỉnh.

Bản sắc của Bắc Ninh cũ vẫn hiện diện rõ: tên tỉnh được giữ, biển số xe 99 tiếp tục được dùng bên cạnh biển 98 của Bắc Giang, và các địa danh văn hóa như Đình Bảng, Lim, Đông Hồ, Luy Lâu vẫn là trung tâm bản sắc Kinh Bắc của tỉnh mới. Có thể coi đây là sự trở lại của tỉnh Hà Bắc xưa dưới một tên gọi khác.

Địa lý

Bắc Ninh cũ giáp Hà Nội ở phía tây, Bắc Giang ở phía bắc, Hải Dương ở phía đông và Hưng Yên ở phía nam. Gần như toàn bộ lãnh thổ là đồng bằng phù sa bằng phẳng, chỉ có một số đồi thấp như núi Thiên Thai (Gia Bình), núi Phật Tích (Tiên Du), núi Dạm (Quế Võ).

Tỉnh nằm giữa hai con sông lớn: sông Cầu ở phía bắc, làm ranh giới với Bắc Giang, và sông Đuống chảy ngang qua giữa tỉnh; phía đông nam có sông Thái Bình. Vùng đất này được bao bọc bởi hệ thống đê điều dày đặc. Khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa đông lạnh. Rủi ro thiên nhiên chủ yếu là lũ và ngập úng khi mưa lớn.

Con người

Cư dân Bắc Ninh hầu hết là người Kinh, sống trong những làng quê cổ có lũy tre, đình làng và chùa. Đời sống tín ngưỡng gắn với Phật giáo (Luy Lâu, Phật Tích, Bút Tháp), thờ Tứ Pháp, thờ thành hoàng làng và thờ Mẫu.

Người Kinh Bắc từ lâu được biết đến với truyền thống hiếu học và khoa bảng — vùng đất này có nhiều làng khoa bảng nổi tiếng. Họ cũng thường được miêu tả là lịch lãm, khéo léo, trọng lễ nghĩa, thể hiện trong lề lối "chơi quan họ" với cách xưng hô "liền anh, liền chị", cách mời trầu, mời nước. Câu ca dao "Trai Cầu Vồng Yên Thế, gái Nội Duệ Cầu Lim" thường được nhắc để nói về nét duyên dáng của người con gái vùng quan họ. Người Bắc Ninh cũng nổi tiếng giỏi làm ăn, với truyền thống buôn bán và làng nghề lâu đời.

Văn hóa

Dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009 — lối hát đối đáp giữa các "bọn" liền anh, liền chị của các làng kết chạ, đỉnh cao là hội Lim tháng Giêng. Bắc Ninh còn có ca trù (UNESCO, 2009) và tục kéo co ngồi ở làng Hữu Chấp, thuộc hồ sơ "Nghi lễ và trò chơi kéo co" được ghi danh năm 2015.

Làng nghề nổi tiếng gồm tranh Đông Hồ in mộc bản trên giấy điệp, gốm Phù Lãng, đồ gỗ Đồng Kỵ, sắt thép Đa Hội, đúc đồng Đại Bái, giấy Phong Khê. Kiến trúc tiêu biểu: chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Phật Tích, đình Đình Bảng, đền Đô, văn miếu Bắc Ninh.

Ẩm thực có bánh phu thê Đình Bảng, nem Bùi, bánh khúc, cùng tục ăn trầu gắn với quan họ.

Nhân vật tiêu biểu

• Lý Công Uẩn (974–1028) — Vua Lý Thái Tổ, người làng Cổ Pháp, sáng lập triều Lý.
• Lê Văn Thịnh — Người đỗ đầu khoa thi Nho học đầu tiên năm 1075, quê Gia Bình.
• Huyền Quang (1254–1334) — Tổ thứ ba Thiền phái Trúc Lâm, quê Vạn Tải (Gia Bình).
• Nguyễn Gia Thiều (1741–1798) — Tác giả Cung oán ngâm khúc, người Liễu Ngạn (Thuận Thành).
• Hoàng Quốc Việt (1905–1992) — Nhà hoạt động cách mạng, quê Đáp Cầu.
• Ngô Gia Tự (1908–1935) — Nhà hoạt động cách mạng, người Tam Sơn (Từ Sơn).
• Nguyễn Văn Cừ (1912–1941) — Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương, người Phù Khê (Từ Sơn).
• Kim Lân (1920–2007) — Nhà văn, tác giả Vợ nhặt, Làng, quê Từ Sơn.
• Hoàng Cầm (1922–2010) — Nhà thơ, tác giả Bên kia sông Đuống, quê gốc Thuận Thành.

Kinh tế

Từ đầu thế kỷ 21, Bắc Ninh chuyển mình từ một tỉnh nông nghiệp thành một trung tâm công nghiệp lớn, đặc biệt là sản xuất điện tử. Các khu công nghiệp Yên Phong, Quế Võ, Tiên Sơn, VSIP Bắc Ninh thu hút nhiều tập đoàn công nghệ, trong đó có Samsung tại Yên Phong.

Làng nghề vẫn giữ vai trò đáng kể: đồ gỗ Đồng Kỵ, thép Đa Hội, giấy Phong Khê. Nông nghiệp chủ yếu là lúa và rau màu. Tỉnh nằm trên quốc lộ 1 và cao tốc Hà Nội – Bắc Giang, quốc lộ 18 nối sân bay Nội Bài với Quảng Ninh, cùng đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn.

Du lịch

• Chùa Dâu và khu di tích Luy Lâu (Thuận Thành) — Trung tâm Phật giáo sớm nhất Việt Nam.1Nằm ở Phường Trí Quả
• Chùa Bút Tháp — Nổi tiếng với tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay.2Nằm ở Phường Trí Quả
• Chùa Phật Tích — Nơi có tượng Phật A Di Đà bằng đá thời Lý.3Nằm ở Xã Phật Tích
• Đền Đô (Đình Bảng) — Nơi thờ tám vua nhà Lý.
• Đình Đình Bảng — Ngôi đình gỗ lớn dựng vào đầu thế kỷ 18.4Nằm ở Phường Từ Sơn
• Đồi Lim — Trung tâm hội Lim và quan họ.
• Làng tranh Đông Hồ — Làng tranh dân gian in mộc bản.
• Làng gốm Phù Lãng — Làng gốm bên sông Cầu.
• Văn miếu Bắc Ninh — Nơi tôn vinh các nhà khoa bảng Kinh Bắc.