Bắc Giang

Tổng quan

Bắc Giang là tỉnh trung du và miền núi phía Bắc, tồn tại lần thứ nhất từ năm 1895 đến khi sáp nhập vào tỉnh Hà Bắc, và lần thứ hai từ ngày 1/1/1997 đến ngày 30/6/2025. Tỉnh lỵ là thành phố Bắc Giang bên bờ sông Thương. Vùng đất này thuộc phía bắc xứ Kinh Bắc xưa, nổi tiếng với khởi nghĩa Yên Thế của Hoàng Hoa Thám, chiến thắng Xương Giang năm 1427, chùa Vĩnh Nghiêm và vải thiều Lục Ngạn.

Từ ngày 1/7/2025, Bắc Giang hợp nhất với Bắc Ninh thành tỉnh Bắc Ninh mới. Tên tỉnh Bắc Giang không còn, nhưng trung tâm hành chính của tỉnh mới đặt tại Bắc Giang.

Lịch sử

Thời cổ và phong kiến

Bắc Giang có dấu tích cư trú từ thời tiền sử ở các vùng đồi núi Lục Nam, Sơn Động. Thời phong kiến, vùng đất này thuộc trấn Kinh Bắc, là phên dậu phía đông bắc của kinh thành Thăng Long, nằm trên con đường từ biên giới phía bắc về Thăng Long.

Trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông thế kỷ 13, vùng Nội Bàng, Lục Nam là địa bàn hoạt động của quân Trần. Thời Trần, chùa Vĩnh Nghiêm (Yên Dũng) trở thành trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm, nơi tổ Pháp Loa tổ chức truyền giới và biên soạn, lưu giữ kinh sách.

Năm 1427, nghĩa quân Lê Lợi bao vây và hạ thành Xương Giang, rồi tiêu diệt đạo viện binh nhà Minh tại cánh đồng Xương Giang, sau trận Chi Lăng ở Lạng Sơn. Chiến thắng này buộc quân Minh phải rút về nước, chấm dứt thời kỳ đô hộ. Thời Lê, đất Bắc Giang có nhiều người đỗ đạt như Thân Nhân Trung và Giáp Hải.

Khởi nghĩa Yên Thế và thời Pháp thuộc

Ngày 10/10/1895, người Pháp lập tỉnh Bắc Giang từ phần đất phía bắc tỉnh Bắc Ninh. Cũng trong thời gian này, ở vùng rừng núi Yên Thế, nghĩa quân do Hoàng Hoa Thám (Đề Thám) lãnh đạo đã chiến đấu chống Pháp từ những năm 1880 cho đến năm 1913, có lúc buộc người Pháp phải giảng hòa và để nghĩa quân làm chủ một vùng đất. Đây là một trong những cuộc khởi nghĩa nông dân bền bỉ nhất thời kỳ này.

Trước Cách mạng tháng Tám, huyện Hiệp Hòa từng là nơi đặt An toàn khu của Trung ương Đảng.

Hà Bắc và tái lập tỉnh

Năm 1962, Quốc hội quyết định hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh thành tỉnh Hà Bắc (có hiệu lực từ năm 1963), tỉnh lỵ đặt ở thị xã Bắc Giang. Tháng 11/1996, Hà Bắc được chia lại; tỉnh Bắc Giang được tái lập từ ngày 1/1/1997. Thị xã Bắc Giang trở thành thành phố năm 2005. Trong những năm cuối trước sáp nhập, Bắc Giang phát triển mạnh các khu công nghiệp.

Sáp nhập năm 2025

Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, thông qua ngày 12/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bắc Giang hợp nhất với tỉnh Bắc Ninh thành tỉnh Bắc Ninh. Tên Bắc Ninh được giữ lại; trung tâm chính trị – hành chính đặt tại Bắc Giang. Cấp huyện bị bãi bỏ; các huyện cũ như Yên Thế, Lục Ngạn, Lục Nam, Sơn Động, Hiệp Hòa, Việt Yên, Tân Yên, Lạng Giang, Yên Dũng được sắp xếp thành các xã, phường trực thuộc tỉnh.

Bản sắc của Bắc Giang cũ vẫn còn rõ: biển số xe 98 tiếp tục được sử dụng, tên Bắc Giang vẫn gắn với trung tâm hành chính của tỉnh mới, và các thương hiệu như vải thiều Lục Ngạn, gà đồi Yên Thế, mì Chũ vẫn giữ tên quê hương. Sau gần ba mươi năm, hai nửa của Hà Bắc xưa lại về chung một tỉnh.

Địa lý

Bắc Giang cũ giáp Lạng Sơn ở phía bắc và đông bắc, Thái Nguyên ở phía tây bắc, Hà Nội ở phía tây, Bắc Ninh ở phía nam và tây nam, Hải Dương ở phía nam và Quảng Ninh ở phía đông. Tỉnh không giáp biển.

Địa hình gồm ba vùng: đồng bằng ở phía tây nam (Hiệp Hòa, Việt Yên, Yên Dũng), trung du đồi thấp (Yên Thế, Tân Yên, Lạng Giang) và miền núi ở phía đông (Lục Ngạn, Lục Nam, Sơn Động). Dãy Yên Tử chạy dọc phía đông nam, làm ranh giới với Quảng Ninh; sườn tây dãy núi này được gọi là Tây Yên Tử.

Ba con sông chính là sông Cầu, sông Thương và sông Lục Nam, hợp lưu ở Phả Lại. Tỉnh có nhiều hồ chứa như hồ Cấm Sơn và hồ Khuôn Thần. Rừng tự nhiên tập trung ở Sơn Động, Lục Nam, với Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử và khu rừng Khe Rỗ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh, vùng núi lạnh hơn. Rủi ro thiên nhiên gồm lũ sông, lũ quét và sạt lở ở vùng núi.

Con người

Người Kinh chiếm đa số, tập trung ở đồng bằng và trung du. Vùng núi là nơi sinh sống của các dân tộc Nùng, Tày, Sán Chay (Cao Lan – Sán Chỉ), Sán Dìu, Hoa và Dao. Mỗi cộng đồng giữ các làn điệu riêng: hát sli của người Nùng, hát then của người Tày, soóng cô của người Sán Dìu, sình ca của người Cao Lan.

Bắc Giang là vùng giao thoa giữa văn hóa đồng bằng Kinh Bắc và văn hóa các dân tộc miền núi. Tín ngưỡng gồm Phật giáo (Vĩnh Nghiêm, Bổ Đà), thờ thành hoàng, thờ Mẫu và thờ các anh hùng như Hoàng Hoa Thám.

Người Bắc Giang thường được nhắc đến với tinh thần kiên cường, thượng võ, gắn với truyền thống khởi nghĩa Yên Thế — như câu ca dao quen thuộc "Trai Cầu Vồng Yên Thế, gái Nội Duệ Cầu Lim". Người dân vùng trung du, miền núi cũng được coi là chịu thương chịu khó, cần cù trong khai hoang, trồng cây ăn quả.

Văn hóa

Bắc Giang có các làng quan họ gốc ở vùng Việt Yên, thuộc di sản Dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh năm 2009, và các giáo phường ca trù (UNESCO, 2009). Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được ghi vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012. Năm 2025, chùa Vĩnh Nghiêm và khu Tây Yên Tử là một phần của Quần thể di tích Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới.

Lễ hội tiêu biểu gồm hội Yên Thế tưởng niệm Hoàng Hoa Thám, hội Xương Giang, hội chùa Vĩnh Nghiêm, hội Thổ Hà. Làng nghề có gốm Thổ Hà, rượu làng Vân, mì Chũ, bánh đa Kế. Kiến trúc tiêu biểu: chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ Đà, đình Lỗ Hạnh, đình Thổ Hà.

Ẩm thực có vải thiều Lục Ngạn, gà đồi Yên Thế, mì Chũ, bánh đa Kế, rượu làng Vân.

Nhân vật tiêu biểu

• Pháp Loa (1284–1330) — Tổ thứ hai Thiền phái Trúc Lâm, người gắn với việc biến chùa Vĩnh Nghiêm thành trung tâm của dòng thiền.
• Lê Lợi (1385–1433) — Lãnh tụ khởi nghĩa Lam Sơn, có nghĩa quân giành chiến thắng Xương Giang năm 1427.
• Thân Nhân Trung (1418–1499) — Đại thần thời Lê Thánh Tông, người Việt Yên, thường được coi là người soạn bài văn bia có câu "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia".
• Giáp Hải — Trạng nguyên thời Mạc thế kỷ 16, người Dĩnh Kế.
• Hoàng Hoa Thám (?–1913) — Thủ lĩnh khởi nghĩa Yên Thế.
• Hoàng Cầm (1922–2010) — Nhà thơ, tác giả Bên kia sông Đuống, sinh ở Bắc Giang.

Kinh tế

Trước sáp nhập, Bắc Giang là tỉnh nông – công nghiệp đang công nghiệp hóa nhanh. Các khu công nghiệp Quang Châu, Vân Trung, Đình Trám, Song Khê – Nội Hoàng thu hút nhiều doanh nghiệp sản xuất điện tử và linh kiện, chủ yếu tập trung ở Việt Yên và Yên Dũng.

Nông nghiệp nổi tiếng với vải thiều Lục Ngạn — chỉ dẫn địa lý được bảo hộ, xuất khẩu đi nhiều nước — cùng cây ăn quả có múi ở Lục Nam, gà đồi Yên Thế và trồng rừng ở vùng núi. Tỉnh nằm trên quốc lộ 1, cao tốc Hà Nội – Bắc Giang – Lạng Sơn và đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng, là hành lang nối Hà Nội với cửa khẩu biên giới Lạng Sơn.

Du lịch

• Chùa Vĩnh Nghiêm (Yên Dũng) — Chốn tổ Trúc Lâm, nơi lưu giữ kho mộc bản kinh Phật.1Nằm ở Phường Tân An
• Tây Yên Tử (Sơn Động) — Sườn tây dãy Yên Tử với chùa, am và đường hành hương.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Tây Yên Tử
• Khu di tích khởi nghĩa Yên Thế — Đồn Phồn Xương, đền thờ Hoàng Hoa Thám và các đồn lũy cũ.
• Khu di tích Xương Giang — Nơi ghi dấu chiến thắng năm 1427.
• Chùa Bổ Đà (Việt Yên) — Ngôi chùa cổ với vườn tháp và kho mộc bản.3Nằm ở Phường Vân Hà
• Làng Thổ Hà — Làng cổ bên sông Cầu với đình làng và nghề gốm.4Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Tam Đa
• Hồ Khuôn Thần và hồ Cấm Sơn — Hồ nước giữa đồi núi Lục Ngạn.5Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Sơn Hải
• Đình Lỗ Hạnh (Hiệp Hòa) — Ngôi đình cổ với nghệ thuật chạm khắc gỗ.