Điện Biên

Tổng quan

Điện Biên là tỉnh miền núi ở cực tây bắc Việt Nam, giáp Lào và Trung Quốc. Tỉnh nổi tiếng trước hết vì chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 trên cánh đồng Mường Thanh, trận đánh kết thúc cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất và dẫn tới Hiệp định Genève. Điểm cực tây của đất nước, A Pa Chải, nằm trong địa phận tỉnh.

Điện Biên là một trong 11 tỉnh, thành phố không thay đổi địa giới trong cuộc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025; trung tâm hành chính vẫn là Điện Biên Phủ. Tỉnh được tách ra từ tỉnh Lai Châu cũ năm 2004. Đây là vùng đất của người Thái và người Mông, cùng nhiều dân tộc ít người như Khơ Mú, Hà Nhì, Cống, Si La.

Lịch sử

Mường Thanh và các thế kỷ trước

Thung lũng Mường Thanh — người Thái gọi là Mường Then, "mường trời" — là cánh đồng lớn nhất vùng núi Tây Bắc và từ lâu là trung tâm của các mường Thái. Câu nói quen thuộc "nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc" xếp Mường Thanh đứng đầu bốn cánh đồng lớn của Tây Bắc. Các truyền thuyết và sử thi Thái kể về quá trình người Thái từ thượng nguồn sông Đà, sông Mã thiên di xuống khai phá các thung lũng.

Giữa thế kỷ 18, thủ lĩnh nông dân Hoàng Công Chất sau nhiều năm khởi nghĩa ở đồng bằng đã đưa lực lượng lên Tây Bắc, đánh đuổi các toán quân Phẻ từ bên kia biên giới tràn sang quấy nhiễu, rồi lấy Mường Thanh làm căn cứ, xây thành Bản Phủ. Ông mất năm 1769; con trai là Hoàng Công Toản tiếp tục giữ vùng này một thời gian trước khi bị triều Lê – Trịnh đánh dẹp. Năm 1841, dưới triều Thiệu Trị, nhà Nguyễn lập phủ Điện Biên — tên gọi mang nghĩa củng cố vùng biên giới.

Thời Pháp thuộc

Cuối thế kỷ 19, người Pháp đặt ách cai trị lên Tây Bắc, dựa vào các thổ ty người Thái, nổi bật là dòng họ Đèo ở Lai Châu. Năm 1909, tỉnh Lai Châu được thành lập, bao gồm vùng Điện Biên ngày nay; tỉnh lỵ đặt tại thị xã Lai Châu bên sông Đà, nơi đóng trụ sở của họ Đèo. Năm 1948, người Pháp lập "Xứ Thái tự trị" do Đèo Văn Long đứng đầu.

Chiến dịch Điện Biên Phủ

Ngày 20/11/1953, quân Pháp nhảy dù chiếm lòng chảo Mường Thanh và xây dựng tại đây một tập đoàn cứ điểm mạnh, gồm nhiều cứ điểm trên các đồi quanh sân bay Mường Thanh, do đại tá (sau là tướng) Christian de Castries chỉ huy. Quân đội nhân dân Việt Nam, dưới sự chỉ huy của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, kéo pháo qua núi rừng, mở đường tiếp tế bằng dân công và xe đạp thồ.

Ngày 13/3/1954, chiến dịch mở màn bằng trận đánh cứ điểm Him Lam, nơi Phan Đình Giót lấy thân mình lấp lỗ châu mai. Các đợt tấn công tiếp theo diễn ra quanh các đồi A1, C1, D1 và sân bay. Sau 56 ngày đêm, chiều 7/5/1954, hầm chỉ huy của tướng de Castries thất thủ. Trận đánh chấm dứt gần một thế kỷ cai trị của Pháp ở Đông Dương và dẫn thẳng tới Hiệp định Genève ký hai tháng sau đó. Đây là lần đầu tiên một phong trào giải phóng dân tộc đánh bại một đội quân thực dân phương Tây trong một trận đánh quy ước, và tên Điện Biên Phủ trở thành biểu tượng của phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới.

Sau năm 1954

Năm 1955, vùng Tây Bắc được tổ chức thành Khu tự trị Thái – Mèo, năm 1962 đổi thành Khu tự trị Tây Bắc; năm 1975 khu tự trị giải thể và các tỉnh được khôi phục, trong đó có Lai Châu. Thị trấn Điện Biên Phủ phát triển nhanh nhờ cánh đồng lúa và vai trò di tích. Năm 1992, Điện Biên Phủ trở thành thị xã; năm 1993, tỉnh lỵ Lai Châu chuyển từ thị xã Lai Châu về đây; năm 2003, Điện Biên Phủ được nâng lên thành phố.

Từ ngày 1/1/2004, tỉnh Lai Châu được chia thành hai tỉnh: Điện Biên (tỉnh lỵ Điện Biên Phủ) và Lai Châu mới. Thị xã Lai Châu cũ thuộc về Điện Biên và năm 2005 đổi tên thành Mường Lay; phần lớn thị xã sau đó nằm dưới lòng hồ thủy điện Sơn La, và đô thị được xây dựng lại trên các triền đồi cao.

Năm 2025

Trong cuộc sắp xếp theo Nghị quyết 202/2025/QH15, có hiệu lực từ 1/7/2025, Điện Biên giữ nguyên địa giới và tên gọi. Cấp huyện bị bãi bỏ; tỉnh chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp gồm tỉnh và các xã, phường, với trung tâm hành chính tại Điện Biên Phủ.

Địa lý

Điện Biên nằm ở góc tây bắc của đất nước, giáp Lào ở phía tây và tây nam, Trung Quốc (Vân Nam) ở phía bắc trên một đoạn biên giới ngắn, giáp Lai Châu ở phía bắc và đông bắc, Sơn La ở phía đông. Ngã ba biên giới Việt – Lào – Trung ở A Pa Chải, nơi người ta vẫn nói "một tiếng gà gáy, ba nước cùng nghe".

Địa hình chủ yếu là núi cao và núi trung bình bị chia cắt mạnh, xen các thung lũng và lòng chảo. Lớn nhất là lòng chảo Mường Thanh, nơi sông Nậm Rốm chảy qua trước khi sang Lào. Sông Đà chảy dọc ranh giới phía đông bắc; sông Mã bắt nguồn từ vùng núi Điện Biên. Các đèo lớn như Pha Đin, nối Điện Biên với Sơn La, là cửa ngõ đường bộ vào tỉnh.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi: mùa đông lạnh, khô, có sương muối ở vùng cao; mùa hè mưa nhiều. Tỉnh có khu bảo tồn thiên nhiên Mường Nhé dọc biên giới phía bắc, một trong những khu rừng lớn còn lại của Tây Bắc. Thiên tai thường gặp là lũ quét, sạt lở đất vào mùa mưa, rét đậm và sương muối vào mùa đông.

Con người

Người Thái và người Mông là hai cộng đồng đông nhất. Người Thái — chủ yếu là Thái Đen và Thái Trắng — sống ở các thung lũng, làm ruộng nước; người Mông cư trú trên các vùng núi cao. Tỉnh còn có người Kinh, Khơ Mú, Dao, Hà Nhì, Lào, Cống, Si La, Hoa và các dân tộc khác. Người Cống và người Si La là những cộng đồng rất ít người, sống tập trung ở vùng Mường Nhé giáp biên giới.

Phần lớn người Kinh lên Điện Biên sau năm 1954, nhất là trong các đợt xây dựng nông trường và khai hoang cánh đồng Mường Thanh. Người Thái giữ chữ viết cổ, lối sống theo bản mường và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thần bản, thần mường; người Mông có các nghi lễ dòng họ và lễ Tết riêng; một bộ phận người Mông theo đạo Tin Lành.

Người Điện Biên thường được mô tả là chân chất, mến khách, gắn bó với bản làng; với nhiều người trong và ngoài tỉnh, niềm tự hào về chiến thắng Điện Biên Phủ là một phần của bản sắc địa phương. Người Thái nổi tiếng hiếu khách, với tục mời rượu và vòng xòe đoàn kết bên bếp lửa.

Văn hóa

Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2021, và Điện Biên là một trong các địa phương gìn giữ di sản này. Lễ hội Hoa Ban vào tháng Ba, khi hoa ban trắng nở khắp núi rừng, là lễ hội lớn nhất trong năm. Người Thái còn có lễ hội Hết Chá, lễ xên bản, xên mường; người Mông có lễ hội Gầu Tào và Tết riêng với trò ném pao; người Khơ Mú, Hà Nhì có các lễ cúng mùa và cúng rừng.

Kiến trúc tiêu biểu là nhà sàn Thái trong các bản ven cánh đồng và nhà trình tường, nhà gỗ của người Mông, Hà Nhì trên vùng cao. Nghề thủ công gồm dệt thổ cẩm Thái, thêu và vẽ sáp ong của người Mông, đan lát mây tre.

Ẩm thực gồm gạo Điện Biên dẻo thơm, pa pỉnh tộp (cá nướng gập), thịt trâu gác bếp, chẳm chéo, xôi nếp nương, măng đắng, và rượu sâu chít.

Nhân vật tiêu biểu

Thời phong kiến

• Hoàng Công Chất (? – 1769) — thủ lĩnh khởi nghĩa nông dân, người đánh đuổi quân Phẻ và lập thành Bản Phủ ở Mường Thanh.

Chiến dịch Điện Biên Phủ

• Võ Nguyên Giáp (1911 – 2013) — Đại tướng, Tổng tư lệnh, chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ.
• Phan Đình Giót (1922 – 1954) — Anh hùng Lực lượng vũ trang, lấy thân mình lấp lỗ châu mai trong trận Him Lam ngày đầu chiến dịch.
• Tô Vĩnh Diện (1924 – 1954) — Anh hùng Lực lượng vũ trang, hy sinh khi lấy thân mình chèn khẩu pháo đang lao xuống dốc trên đường kéo pháo vào Điện Biên Phủ.
• Bế Văn Đàn (1931 – 1953) — Anh hùng Lực lượng vũ trang, hy sinh khi lấy thân mình làm giá súng trong trận Mường Pồn.
• Trần Can (1931 – 1954) — Anh hùng Lực lượng vũ trang, hy sinh trong những ngày cuối của chiến dịch.
• Christian de Castries (1902 – 1991) — tướng Pháp chỉ huy tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, bị bắt tại hầm chỉ huy ngày 7/5/1954.
• Marcel Bigeard (1916 – 2010) — sĩ quan dù Pháp, một trong những chỉ huy chủ chốt của quân Pháp trong trận đánh.
• Geneviève de Galard (1925 – 2024) — nữ y tá Pháp ở lại chăm sóc thương binh trong suốt trận đánh, được báo chí phương Tây gọi là "thiên thần Điện Biên Phủ".

Thời Pháp thuộc

• Đèo Văn Long — thổ ty người Thái họ Đèo, đứng đầu "Xứ Thái tự trị" do Pháp lập năm 1948, có trụ sở ở thị xã Lai Châu cũ, nay là Mường Lay.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch lịch sử. Gạo Điện Biên trồng trên cánh đồng Mường Thanh có chỉ dẫn địa lý và được xem là một trong những loại gạo ngon nhất miền Bắc. Tỉnh phát triển cà phê ở Mường Ảng, mắc ca, cao su, chè, chăn nuôi đại gia súc và trồng rừng. Thủy điện trên sông Đà và các phụ lưu đóng góp đáng kể; một phần lòng hồ thủy điện Sơn La nằm trong địa phận tỉnh.

Giao thông chính là quốc lộ 279 và quốc lộ 6 nối với Sơn La và Hà Nội, quốc lộ 12 lên Lai Châu. Cảng hàng không Điện Biên Phủ có đường bay tới Hà Nội. Cửa khẩu quốc tế Tây Trang nối với tỉnh Phongsaly của Lào, là cửa ngõ thương mại và du lịch sang Lào.

Du lịch

• Đồi A1 — cứ điểm bị tranh chấp ác liệt nhất của chiến dịch, còn hố bộc phá và xác xe tăng.
• Hầm de Castries — sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm, giữ nguyên hiện trạng.
• Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ — với bức tranh panorama lớn tái hiện toàn chiến dịch.
• Nghĩa trang liệt sĩ đồi A1 — nơi yên nghỉ của nhiều chiến sĩ hy sinh trong chiến dịch.
• Đồi Him Lam — cứ điểm nơi chiến dịch mở màn ngày 13/3/1954.
• Tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ — trên đồi D1, nhìn xuống thành phố.
• Sở chỉ huy chiến dịch Mường Phăng — nơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Bộ chỉ huy làm việc giữa rừng.
• Thành Bản Phủ — di tích thành đất của Hoàng Công Chất.
• Đèo Pha Đin — một trong "tứ đại đỉnh đèo" của Tây Bắc, trên đường từ Sơn La sang.1Nằm ở Xã Quài Tở
• A Pa Chải — cực tây đất nước, ngã ba biên giới Việt – Lào – Trung.2Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Xã Sín Thầu
• Cánh đồng Mường Thanh — vựa lúa lớn nhất vùng núi phía Bắc.
• Mường Lay — đô thị bên hồ thủy điện Sơn La, nơi từng là tỉnh lỵ Lai Châu cũ.3Khu vực rộng — điểm đánh dấu ở Phường Mường Lay